بررسی مفهوم هامارتیا و هوبریس در ادبیات اساطیری- تراژیک ایران و یونان (مطالعه موردی: شاهنامه فردوسی و نمایش نامه های آیسخولوس)

جستار حاضر با نگاهی مقایسه ای و به روش توصیفی تحلیلی و اسنادی به بررسی دو کلان فرهنگ ایران و یونان با استناد به ادبیات اساطیری - تراژیک این دو فرهنگ براساس دو مفهوم کلیدی «هامارتیا» و «هوبریس» می پردازد. برای این منظور از ادبیات ایران شاهنامه و از ادبیات یونان نمایش نامه های آیسخولوس برگزیده شده اند. در شاهنامه اعمالی که در دسته خطای مهلک/ تراژیک (هامارتیا) و برمنشی (هوبریس) قرار می گیرند بسیار نادر و با کمترین بسامد رخ داده اند؛ زیرا رابطه بین خدا و انسان مبتنی بر عدالت بوده است و خداوند هرآنچه لازم بوده است در خدمت انسان قرار داده و از او خواسته است که سپاس گزار باشد؛ بنابراین، انسان شاهنامه دلیلی برای تکرار و تداوم هامارتیا و هوبریس نمی دیده است و اگر جمشید و کیکاووس دست به چنین اعمالی زده اند، از بطر و ناسپاسی بوده نه از نارضایتی از عدالت خداوند؛ اما در فرهنگ یونانی اعمالی که در دسته هامارتیا و سپس هوبریس قرار می گیرند، پربسامد بوده است که نشان از بی عدالتی خدایان نسبت به انسان ها و محدودیت های بوده که به دست آنها بر انسان اعمال می شده است؛ بنابراین انسان یونانی ابتدا با هامارتیا و سپس با رشد آگاهی خود در جهت پیشبرد منافعش دست به هوبریس می زند و زمانی که طی این روند آگاه تر می شود با گفت وگوهایی که با خدایانش انجام می دهد از اعمال هامارتیایی گذر می کند و به اعمال هوبریسی نیز مشروعیت می دهد و مجوز و پشتیبانی آن را از خدایان خود دریافت می کند و با طی این مسیر انسان از جایگاه موجودی مطیع بی چون و چرای خدایانش که اغلب خیرخواه او نیز نیستند، به انسانی با توان مذاکره و گفت وگو می رسد که بیانگر این امر است که این دو مفهوم در فرهنگ ایرانی شاهنامه جنبه هشدار و حذر و توبه داشته و در فرهنگ یونانی مسیری برای احیا و برقراری مفاهیمی مانند عدالت بوده است.

کلیدواژه ها:

هامارتیا ، هوبریس ، شاهنامه ، آیسخولوس ، ادبیات ایران ، ادبیات یونان