جایگاه «علم احوال قلب» در طبقه بندی علوم اسلامی از دیدگاه ابوحامد محمد غزالی

در علوم اسلامی معلوم نیست که متولی احوالات انسان در تعامل با خداوند کدام علم است؟ آیا این امر وظیفه اخلاق است و یا فقه و کلام؟ و یا اینکه باید دانش دیگری به شناسایی و تنظیم احوالات مومنان پردازد تا امکان مشاهده و لقای خداوند در دنیا و آخرت را فراهم کند. این مقاله به بررسی جایگاه «علم احوال قلب» در طبقه بندی علوم از دیدگاه غزالی می پردازد. پژوهش حاضر با بهره گیری از چارچوب نظری الهیات معنوی در مسیحیت کاتولیک و با روش تحلیل مضمون از نوع «آزمون نظریه»، نشان می دهد جایگاه «علم احوال قلب» در منظومه علوم اسلامی با دانشی که در سنت مسیحی «الهیات معنوی» نامیده می شود، قابل فهم است. یافته ها بیانگر آن است که این دانش ریشه در آثار صوفیان نخستین دارد و غزالی با نظام مند کردن آن، جایگاهی محوری در طبقه بندی علوم اسلامی برای آن فراهم ساخته است. «علم احوال قلب» به شناخت و تنظیم حالات درونی مومن، درمان امراض قلبی و پرورش فضائل معنوی می پردازد و بدین سان زمینه تحقق تجربه زیسته ارتباط با خداوند را فراهم می کند؛ بدین شکل علم احوال قلب در اندیشه غزالی همان کارکردی را ایفا می کند که الهیات معنوی در سنت مسیحی بر عهده دارد: تبیین، هدایت و تربیت تجربه زیسته ارتباط انسان با خداوند براساس دستاوردهای دیگر علوم الهیاتی. از نظر غزالی این دانش به مهم ترین کارکرد قرآن، یعنی ایجاد ارتباط درونی بین انسان و خداوند می پردازد و مشاهده خداوند را تسهیل می کند، اما در تقسیم بندی مرسوم علوم اسلامی وجود ندارد. غزالی ضمن تعریف و ترسیم ویژگی ها، جایگاه مرکزی برای آن در علوم اسلامی قائل می شود.

کلیدواژه ها:

spiritual theology ، spiritual studies ، the science of the states of the heart ، al-Ghazālī ، classification of the Islamic sciences