تحلیل معناشناختی رزق حسن در قرآن کریم و دلالت های آن در تکوین رفتار اخلاقی

«رزق حسن» از ترکیبات ارزشمند قرآن کریم می باشد که معنای آن را نمی توان به مطلوبیت معیشتی یا وفور مادی فروکاست. مسئله پژوهش حاضر آن است که این ترکیب در نظام معنایی قرآن از چه مولفه های مفهومی تشکیل می شود و دلالت های آن چگونه می تواند مبنایی برای تبیین رفتار اخلاقی انسان مومن فراهم آورد. این پژوهش با رویکرد معناشناسی بافت محور و بر پایه تحلیل روابط همنشینی، تقابل مفهومی و سیاق آیات، کاربردهای قرآنی «رزق» و وصف «حسن» را بررسی و میدان معنایی «رزق حسن» را بازسازی می کند. یافته ها نشان می دهد که «رزق حسن» در قرآن صرفا بر روزی مطلوب از نظر مادی دلالت ندارد، بلکه به رزقی اشاره می کند که از جهت منشا، ماهیت و نحوه بهره برداری در نسبت با هدایت الهی تعریف می شود. این مفهوم در شبکه ای از واژگان و مضامین قرآنی، با مولفه هایی چون طیب، فضل، شکر، ایمان، تقوا، انفاق و عمل صالح پیوند می یابد و در سوی تقابل با کفران، بطر و طغیان قرار می گیرد. بر این اساس دلالت اخلاقی «رزق حسن» امری بیرون افزوده بر متن نیست، بلکه از ساخت درونی میدان معنایی آن استنتاج می شود؛ بدین معنا رزق مطلوب قرآنی، افزون بر تامین نیاز در شکل دهی به الگوهایی چون شکرگزاری، قناعت، میانه روی، مسئولیت پذیری اجتماعی و پرهیز از حرص نقش دارد. نوآوری پژوهش آن است که به جای اکتفا به توصیف اخلاقی رزق با بازسازی معناشناختی ترکیب «رزق حسن»، الگویی مفهومی برای پیوند میان ساحت معیشتی، ارزشی و رفتاری این مفهوم در قرآن ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

Good Provision ، semantic system of the Quran ، Semantic Field ، Quranic Ethics ، moral behavior