سرزنش و ابتلا: تحلیل فلسفی سازوکار درونی

پدیده «ابتلای سرزنش کننده به خطا» در اخلاق اسلامی معمولا با خوانش های ماورائی تفسیر شده است؛ در صورتی که این مفهوم را می توان در چارچوب فلسفه اخلاق، بدون حذف زمینه های روایی و روان شناختی به صورت کاملا طبیعی توضیح داد. مسئله این مقاله آن است که چرا و چگونه داوری تحقیرآمیز درباره دیگری، فاعل اخلاقی را در معرض لغزش اخلاقی قرار می دهد؛ پرسشی که از دیدگاه نظریه منش، انسجام داوری و ساختار خودآگاهی اهمیت بنیادی دارد. هدف از این مقاله، عرضه تبیینی فلسفی است که بتواند از میان سه دیدگاه فضیلت محور، کانتی و اگزیستانسیالیستی یک سازوکار مشترک استخراج کند و از شواهد روان شناختی و بازخوانی روایی برای تقویت تحلیل استفاده کند. روش پژوهش، تحلیلی مفهومی است و داده ها از سنت اخلاق اسلامی، روان شناسی اخلاق و نظریه های مربوط به فاعلیت گردآوری و سپس در چارچوب مفهومی واحدی بازسازی شده اند. یافته ها نشان می دهند که سرزنش تحقیرآمیز در اخلاق فضیلت موجب اختلال در ثبات منش و خروج از حد اعتدال می شود، در دیدگاه کانتی، اصل جهان شمولی مختل شده، موجب فروپاشی انسجام عقل عملی می شود و از نظر اگزیستانسیالیستی، شکاف میان «خود اخلاقی» و «نقش اخلاقی» تشدید می گردد. شواهد روان شناختی درباره فرافکنی، خودفریبی و سوگیری توجه، و شواهد روایی اسلامی درباره غفلت از نفس نیز همین چرخه را تایید می کنند. نتیجه مقاله این است که ابتلا را می توان مبتنی بر پیامد طبیعی فروکاست خودآگاهی اخلاقی دانست، نه رخدادی لزوما ماورائی، بلکه فرایندی که در دل ساختار فاعلیت اخلاقی شکل می گیرد.

کلیدواژه ها:

Ethics ، Blame ، Being Infected with the Subject of Blame ، Virtue Ethics