کاربرد قاعده «قبح عقاب بلابیان» در حل مسائل معرفت اخلاقی

پژوهش حاضر به بررسی امکان بهره گیری از قاعده عقلی قبح عقاب بلابیان در حوزه معرفت اخلاقی می پردازد. این قاعده که در علم اصول مبنای اصل برائت عقلی به شمار می رود، دلالت بر این دارد که در صورت نبود بیان روشن درباره حکم شرعی فعلی، هیچ گونه الزام یا استحقاق عقاب بر انسان مکلف متوجه نخواهد بود. از آنجا که این قاعده اساسا عقلی است، می توان دامنه مفهومی آن را به قلمرو اخلاق نیز گسترش داد و آن را به مثابه معرفت عملی موجه در مواجهه با مسائل معرفت اخلاقی دانست. بر این اساس پژوهش حاضر سه هدف اصلی را دنبال می کند: ۱. به کارگیری قاعده قبح عقاب بلابیان در مواجهه با شکاکیت معرفتی اخلاقی؛ ۲. کاربست آن برای حل تردید اخلاقی در مقام عمل و ۳. پاسخ به چالش تطبیق معرفت اخلاقی بر موضوعات مشتبه. فرایند پژوهش بدین شکل است که در بخش نخست، ماهیت قاعده قبح عقاب بلابیان و نقطه مقابل آن، یعنی قاعده دفع ضرر محتمل بررسی و سپس کارکرد این قاعده در حوزه معرفت اخلاقی تحلیل می شود. نتیجه پژوهش نشان می دهد که هرچند این قاعده در بافت شریعت اسلامی معنا و کارآمدی بیشتری دارد، می توان آن را در چارچوب اخلاق توحیدی و حتی سایر نظریه های اخلاقی به منزله ابزاری برای حل مسائل معرفت اخلاق یادشده به کار گرفت.

کلیدواژه ها:

قبح عقاب بلابیان ، معرفت اخلاقی ، معرفت عملی موجه ، شکاکیت معرفتی اخلاقی ، تردید اخلاقی ، تجری اخلاقی