حل تعارض سلب و ایجاب در امکان سخن گفتن از خدا از دیدگاه اسکات اریژن و فیلون اسکندرانی

نوشتار پیش رو با رویکردی تطبیقی، به مسئله امکان سخن گفتن از خداوند در اندیشه اسکات اریژن و فیلون اسکندرانی می پردازد. این دو متفکر در بستر ادیان ابراهیمی و تحت تاثیر سنت نوافلاطونی، از یک سو الهیات سلبی را مبنای شناخت خداوند دانسته و از سوی دیگر، به لزوم اثبات اوصاف ایجابی منقول در متون مقدس پایبندند. این تنش میان ناتوانی از وصف ذات الهی و ضرورت بهره گیری از زبان ایجابی، محور بررسی نوشته حاضر است. از این رو نگارندگان به روش تحلیل تفسیری-تطبیقی و بر پایه مطالعه مستقیم آثار اصلی دو متفکر، ابتدا مبانی خداشناختی آنان را بازسازی و سپس شیوه هر یک در مواجهه با تعارض میان سلب و ایجاب تحلیل و مقایسه کرده اند. داده ها نشان می دهد اریژن الهیات سلبی را بنیاد خداشناسی می سازد؛ اما در عین حال، به اتکای کتاب مقدس، مفاهیم ایجابی ای چون وجود، علت العلل، بساطت و خیر محض را نیز تفسیر می کند. فیلون نیز با پیروی از سنت افلاطونی، خدا را ورای تصور انسان و سلب را راه فهم تعالی می شمارد، ولی همچون اریژن صفات ایجابی کتاب مقدس را نیز تحلیل می کند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که هر دو اندیشمند با تمایز نهادن میان ذات متعالی و خدای متجلی تعارض سلب و ایجاب را حل می کنند؛ با این تفاوت که اریژن به مثابه یک مسیحی نقش ممتاز عیسی مسیح را در مسیر صعود نفس برجسته می سازد.

کلیدواژه ها:

اسکات اریژن ، فیلون ، الهیات سلبی ، الهیات ایجابی ، سخن گفتن از خدا