طراحی چارچوب مفهومی ادغام هوش مصنوعی توضیح پذیر در سامانه های فرماندهی و کنترل شناختی: یک چارچوب انسان محور مبتنی بر چرخه DOODA

با افزایش پیچیدگی محیط های عملیاتی و گسترش کاربرد هوش مصنوعی در سامانه های فرماندهی و کنترل، ارتقای شفافیت، قابلیت اعتماد و هم راستایی شناختی میان انسان و سامانه های هوشمند به یکی از چالش های اساسی تبدیل شده است. اگرچه هوش مصنوعی توضیح پذیر (XAI) ظرفیت قابل توجهی برای افزایش شفافیت تصمیم گیری دارد، تاکنون چارچوبی یکپارچه و مبتنی بر شواهد تجربی برای ادغام آن در سامانه های فرماندهی و کنترل شناختی ارائه نشده است. هدف این پژوهش، توسعه یک چارچوب مفهومی برای یکپارچه سازی قابلیت های XAI در سامانه های فرماندهی و کنترل شناختی مبتنی بر چرخه DOODA است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل تماتیک انجام شد. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته و جلسات بارش فکری ساختاریافته با گروهی از خبرگان حوزه های فرماندهی و کنترل، هوش مصنوعی، علوم شناختی و سامانه های تصمیم یار گردآوری و مطابق رویکرد براون و کلارک تحلیل شدند. اعتبار یافته ها نیز بر اساس معیارهای لینکلن و گوبا ارزیابی شد. یافته های پژوهش نشان داد که ادغام XAI در سامانه های فرماندهی و کنترل شناختی بر پنج مضمون اصلی استوار است: معناسازی وضعیت، برنامه ریزی و تصمیم گیری، اجرای عملیات، توضیح پذیری شناختی و امکان پذیری استقرار. این مضامین، مجموعه ای از مولفه های عملیاتی، شناختی و فناورانه را در بر می گیرند که از طریق نگاشت بر مراحل چرخه شناختی DOODA، چارچوب مفهومی نهایی پژوهش را شکل می دهند. چارچوب توسعه یافته، تعامل میان قابلیت های کلیدی XAI، تصمیم گیرنده انسانی و فرآیندهای شناختی را تبیین کرده و پیامدهایی نظیر افزایش آگاهی موقعیتی، بهبود کیفیت تصمیم گیری، ارتقای اعتماد، کاهش بار شناختی و افزایش اثربخشی عملیاتی را به همراه دارد. این پژوهش با ارائه یک چارچوب مفهومی مبتنی بر داده های تجربی، شکاف موجود میان ادبیات هوش مصنوعی توضیح پذیر و سامانه های فرماندهی و کنترل شناختی را کاهش داده و می تواند مبنایی برای طراحی، توسعه و ارزیابی نسل آینده سامانه های تصمیم یار هوشمند در محیط های پیچیده و پویا فراهم آورد..

کلیدواژه ها:

Cognitive Command and Control ، Decision Support ، DOODA Loop ، Explainable Artificial Intelligence (XAI) ، Human-Centered Design. ، پشتیبانی تصمیم ، چرخه DOODA ، فرماندهی و کنترل شناختی ، طراحی انسان محور ، هوش مصنوعی توضیح پذیر.