تحلیل جایگاه مالیات بر ارزش افزوده در تامین منابع مالی شهرداری ها

تامین منابع مالی پایدار یکی از مهم ترین چالش های حکمرانی شهری است. افزایش هزینه ارائه خدمات عمومی، توسعه زیرساخت ها، رشد جمعیت شهرنشین و محدودیت منابع سنتی، شهرداری ها را ناگزیر کرده است که ترکیب درآمدی خود را از منابع ناپایدار و چرخه ای به سمت منابع پایدارتر و قاعده مندتر سوق دهند. در این میان، مالیات بر ارزش افزوده به دلیل پایه نسبتا گسترده، ظرفیت درآمدزایی بالا، قابلیت وصول متمرکز و پیوند با فعالیت اقتصادی، به یکی از ابزارهای مهم تامین مالی دولت های محلی در بسیاری از نظام های مالی تبدیل شده است. پژوهش حاضر با روش کتابخانه ای و رویکرد مرور یکپارچه ساختاریافته، جایگاه مالیات بر ارزش افزوده را در تامین منابع مالی شهرداری ها از منظر کفایت مالی، ثبات و تاب آوری درآمد، استقلال و پاسخ گویی مالی، عدالت افقی و عمودی، انگیزه های مالی و شفافیت بین حکومتی تحلیل می کند. هسته منابع پژوهش را مطالعات علمی منتشرشده عمدتا طی سال های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶، گزارش های سازمان همکاری و توسعه اقتصادی و اسناد قانونی و پژوهش های معتبر مرتبط با نظام مالی شهرداری های ایران تشکیل می دهد. یافته ها نشان می دهد مالیات بر ارزش افزوده در مقایسه با بسیاری از درآمدهای متکی بر ساخت وساز، فروش دارایی و تغییر کاربری، از ثبات و پیش بینی پذیری بیشتری برخوردار است؛ با این حال، افزایش سهم شهرداری از VAT الزاما به افزایش استقلال مالی منجر نمی شود، زیرا میزان اختیار محلی بر نرخ، پایه، وصول و نحوه تخصیص این منبع محدود است. همچنین، کیفیت فرمول توزیع میان شهرداری ها تعیین می کند که آیا این منبع به کاهش شکاف های مالی و بهبود عدالت سرزمینی می انجامد یا خیر. بر این اساس، پژوهش حاضر چارچوب پنج بعدی VAT-MFS را پیشنهاد می کند که شامل کفایت مالی، ثبات و تاب آوری، استقلال و پاسخ گویی، عدالت و هم ترازی مالی، و شفافیت و کارایی اداری است. نتیجه اصلی آن است که VAT باید نه به عنوان جایگزین کامل درآمدهای محلی، بلکه به عنوان یکی از اجزای یک سبد متنوع درآمدی و در قالب نظام شفاف، قاعده مند و نیازمحور روابط مالی دولت و شهرداری ها طراحی شود.

کلیدواژه ها:

مالیات بر ارزش افزوده ، شهرداری ، درآمد پایدار ، استقلال مالی ، تمرکززدایی مالی ، عدالت مالی ، تاب آوری مالی ، درآمدهای شهری