نقش طراحی فضاهای عمومی شهری در کاهش استرس و ارتقای سلامت روان: یک مطالعه مروری تلفیقی

رشد سریع شهرنشینی، تراکم جمعیت، آلودگی صوتی و هوا، تنش های حرارتی، ازدحام، کاهش تماس با طبیعت و تضعیف روابط اجتماعی، محیط شهری را به یکی از زمینه های مهم شکل گیری یا تشدید استرس روان شناختی تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، فضاهای عمومی شهری، از پارک ها و میدان ها تا خیابان های پیاده محور، فضاهای سبز و آبی، پلازاها و فضاهای جمعی محله ای، می توانند علاوه بر کارکردهای کالبدی و اجتماعی، نقش یک زیرساخت پیشگیرانه برای سلامت روان داشته باشند. هدف پژوهش حاضر، بررسی تلفیقی شواهد علمی درباره چگونگی تاثیر طراحی فضاهای عمومی شهری بر کاهش استرس، اضطراب و خلق منفی و نیز ارتقای بهزیستی روان شناختی، احساس امنیت، انسجام اجتماعی و ترمیم شناختی است. پژوهش با رویکرد مرور کتابخانه ای تلفیقی ساختاریافته انجام شد و مطالعات معتبر منتشرشده عمدتا در فاصله ۲۰۲۰ تا سپتامبر ۲۰۲۶ با تمرکز بر پایگاه ها و مجلات علمی حوزه روان شناسی محیطی، سلامت عمومی، برنامه ریزی شهری و طراحی محیط مورد توجه قرار گرفتند. مطالعات بنیادی قدیمی تر نیز برای تبیین نظری سازوکارها استفاده شدند.نتایج نشان می دهد رابطه میان فضای عمومی و سلامت روان را نمی توان صرفا با «مقدار فضای سبز» توضیح داد. کیفیت تجربه محیطی، دسترسی، فاصله، امنیت ادراک شده، خوانایی، پیاده پذیری، تنوع پوشش گیاهی، حضور آب، آسایش حرارتی، کیفیت منظر صوتی، امکانات نشستن و مکث، امکان خلوت و تعامل اجتماعی و عدالت در دسترسی از عوامل اصلی هستند. متاآنالیزهای جدید، آثار مثبت تماس با طبیعت شهری بر استرس، اضطراب، افسردگی، خلق و بازیابی توجه را تایید کرده اند؛ با این حال اندازه اثر با کیفیت محیط، نوع تماس، گروه جمعیتی و زمینه شهری تغییر می کند.بر اساس یافته ها، مقاله چارچوب «فضای عمومی ترمیم گر روان شناختی» را پیشنهاد می کند که پنج مسیر اصلی را دربرمی گیرد: ترمیم روانی شناختی، تعدیل استرسورهای محیطی، فعال سازی جسمانی، تقویت روابط اجتماعی و ایجاد احساس امنیت، کنترل و تعلق. نوآوری مقاله در انتقال تمرکز از «وجود فضای عمومی» به «کیفیت تجربه ترمیمی فضا» و ارائه ماتریسی قابل استفاده برای طراحی و ارزیابی فضاهای عمومی از منظر سلامت روان است. نتایج می تواند برای روان شناسان محیطی، طراحان شهری، شهرداری ها و سیاست گذاران سلامت در توسعه فضاهای عمومی سلامت محور مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

سلامت روان ، استرس ، فضای عمومی شهری ، روان شناسی محیطی ، فضای سبز شهری ، طراحی شهری ، محیط ترمیم گر ، بهزیستی روان شناختی.