ساخت ذهنی هجران از نی نامه تا پیر چنگی در مثنوی معنوی مولوی

بیان مسئله: در اندیشه ی مولانا جلال الدین محمد بلخی، «هجران» نه یک احساس عاطفی زودگذر، بلکه بن مایه ی اصلی تحول روحی و معرفت افزایی است. با این حال، مسئله این است که هجران چگونه از یک درد بی شکل و ناکارآمد به نیروی محرکه ی معرفت تبدیل می شود. هدف پژوهش: تبیین نقش «ذهن آگاهی» و «کارکرد تاملی» در فرایند ذهنی سازی هجران، با تمرکز بر دو روایت «نی نامه» و «قصه ی پیر چنگی» در دفتر اول مثنوی. اهمیت پژوهش: نشان دادن هم سخنی روان درمانی معاصر با متون عرفانی که می تواند چارچوبی نظری برای تحلیل تجربه های رنج در بافت فرهنگی‑دینی فراهم آورد. نوع پژوهش: بنیادی‑نظری. روش پژوهش: تحلیلی‑توصیفی با تکیه بر منابع دست اول (تصحیح نیکلسون از مثنوی)، پژوهش های معاصر در حوزه ی روان شناسی مثبت گرا و ذهن آگاهی، و مقالات علمی‑پژوهشی در حوزه ی ادبیات عرفانی. فرضیه: هجران تا زمانی که در حضور یک «شنونده ی تاملی» روایت، بازنمایی و با مولفه های ذهن آگاهی (عدم قضاوت، حضور در لحظه، تامل بدون واکنش) پردازش نشود، دردی ناکارآمد باقی می ماند؛ اما پس از فعال سازی این فرایند، به منبع تحول و معرفت تبدیل می شود. سوالات پژوهش: ۱. مولفه های ذهن آگاهی در دو روایت نی نامه و قصه ی پیر چنگی کدام اند؟ ۲. نقش «شنونده ی تاملی» (معشوق ازلی در نی نامه و عمر در قصه ی پیر چنگی) در فرایند ذهنی سازی هجران چیست؟ جامعه ی پژوهش: ابیات آغازین دفتر اول مثنوی (نی نامه، ابیات ۱‑۱۸) و داستان پیر چنگی (دفتر اول، ابیات ۱۸۱۰‑۱۹۶۶) بر اساس تصحیح رینولد نیکلسون. یافته ها: در نی نامه، فرایند ذهنی سازی از طریق «حکایت کردن» و «پرسش تاملی از خود» انجام می شود؛ در قصه ی پیر چنگی، ذهن آگاهی از طریق «ابراز غیرکلامی رنج» (نواختن چنگ)، «حضور بدون قضاوت درمانگر» (عمر) و «تفسیر دیرهنگام دلسوزانه» شکل می گیرد. در هر دو روایت، هجران بی نام پس از روایت برای دیگری فهمنده، به هویت روایی و سپس به تعالی تبدیل می شود.

کلیدواژه ها:

ذهن آگاهی ، هجران ، مثنوی معنوی ، نی نامه ، پیر چنگی ، کارکرد تاملی ، مولانا.