طراحی شهری و کاهش اثر جزیره حرارتی در شهرها: تبیین اصول، شبیه سازی کالبدی و راهکارهای تعدیل اقلیمی در کلان شهر شیراز

پدیده «جزیره حرارتی شهری» (Urban\,Heat\,Island) یکی از آشکارتری، مخرب ترین و بحرانی ترین پیامدهای زیست محیطی ناشی از دگرگونی کالبدی و تغییر کاربری اراضی در فرآیند شهرنشینی شتابان است. این پدیده که به معنای افزایش محسوس دمای فضاهای شهری نسبت به پیرامون غیرشهری و روستایی خود است، مستقیما بر سلامت عمومی، میزان مصرف انرژی، آلودگی هوا و آسایش حرارتی شهروندان تاثیر منفی می گذارد. ریخت شناسی شهری (Urban\,Morphology)، مصالح به کار رفته در سطوح کالبدی، چگالی ساختمانی و هندسه معابر (به ویژه نسبت منظر در دره های شهری) از تعیین کننده ترین عوامل تشدیدکننده این چالش اقلیمی هستند. هدف اصلی این پژوهش جامع، تبیین دقیق نقش تکنیک های طراحی شهری در کاهش اثر جزیره حرارتی در مناطق ۱۱گانه شهرداری کلان شهر شیراز و ارزیابی راهکارهای نوین تعدیل دمایی است.روش تحقیق این پژوهش از نظر هدف کاربردی، و از نظر ماهیت و روش، توصیفی-تحلیلی با اتکا به رویکرد ترکیبی (کمی-کالبدی و کیفی-پیمایشی) است که در قالب یک فرآیند منسجم طراحی شده است. جهت گردآوری داده ها، اطلاعات مربوط به دمای سطح زمین (LST) از طریق تصاویر ماهواره ای لندست استخراج شد و متغیرهای هندسه کالبدی از طرح های تفصیلی شیراز به دست آمد. همچنین جهت ارزیابی ادراک شهروندان از آسایش حرارتی و اولویت بندی راهکارها، پرسشنامه ای استاندارد در میان ۳۸۴ نفر از کارشناسان طراحی شهری و ساکنان پهنه های بحرانی توزیع گردید. تحلیل داده های مکانی با تلفیق مدل های آنتروپی شانون، تاپسیس (TOPSIS) و شبیه سازی های نرم افزاری صورت گرفت و داده های پرسشنامه ای با آزمون های آماری تک نمونه ای t، تحلیل واریانس یک طرفه (ANOVA) و ضریب همبستگی پیرسون در محیط نرم افزار SPSS تحلیل شدند.یافته های تفصیلی پژوهش نشان می دهد که کلان شهر شیراز با یک ناهمگونی حرارتی شدید مواجه است؛ به طوری که مناطق ۲، ۵ و بافت های متراکم مرکزی و حاشیه ای به دلیل پوشش بالای آسفالت، نسبت کم فضای سبز، و استفاده از مصالح تیره، بالاترین میزان جزیره حرارتی را تجربه می کنند. در مقابل، مناطق ۱ و ۶ در شمال و غرب به دلیل حفظ باغات قصردشت و ارم، از وضعیت دمایی مطلوب تری برخوردارند. نتایج مدل تاپسیس مشخص ساخت که افزایش سطوح سبز عمودی (دیوارهای سبز و بام های سبز) و استفاده از مصالح آلبدوی بالا (مصالح بازتاباننده خنک) کارآمدترین تکنیک های طراحی شهری جهت تعدیل دمای شیراز هستند. در نهایت، راهکارهایی نظیر تدوین ضوابط کالبدی «کد خنک سازی شهر»، حفظ کریدورهای باد و توسعه جنگل کاری های شهری پیشنهاد شده است.

کلیدواژه ها:

طراحی شهری ، جزیره حرارتی شهری ، آسایش حرارتی ، مصالح بازتاباننده ، کلان شهر شیراز.