فقه محیط زیست و مسئولیت اجتماعی انسان؛ بررسی وظیفه دولت و مردم در حفظ منابع طبیعی، مقابله با آلودگی و توسعه پایدار

محیط زیست، به مثابه بستر بنیادین حیات و جلوه گاه خلقت الهی، امانتی گران بهاست که صیانت از آن فراتر از یک الزام مدیریتی، نیازمند رویکردی مبتنی بر اخلاق و فقه اسلامی است. در دهه های اخیر، رشد شتابان صنعتی، مصرف گرایی مفرط و بهره برداری های ناصواب از منابع پایه، تعادل بوم شناختی زمین را با تهدیدهای جدی مواجه ساخته و تداوم حیات انسانی را با مخاطره روبرو کرده است. این پژوهش با هدف تبیین مبانی «فقه محیط زیست» و بازتعریف «مسئولیت اجتماعی» انسان، به بررسی دقیق الزامات شرعی و قانونی حاکم بر حفاظت از منابع طبیعی پرداخته و می کوشد پیوند وثیق میان آموزه های اسلامی با مقوله توسعه پایدار را ترسیم نماید. از منظر فقه امامیه، انسان نه مالک مطلق طبیعت، بلکه خلیفه الهی و امانت داری است که دخل و تصرف او مشروط به رعایت عدالت، اعتدال و پرهیز از فساد در ارض است؛ به گونه ای که قواعد بنیادینی همچون قاعده «لاضرر»، «اتلاف و تسبیب»، «حرمت اسراف و تبذیر»، «حفظ نظام» و «حق الناس»، چارچوبی مستحکم برای تبیین مسئولیت مدنی و کیفری تخریب کنندگان طبیعت و آلایندگان محیط زیست ایجاد می کنند. یافته های این پژوهش نشان می دهد که حفاظت از منابع طبیعی و مهار بحران های اقلیمی، وظیفه ای مشترک و توامان میان آحاد مردم و حاکمیت است؛ به گونه ای که شهروندان مکلف به اصلاح الگوی مصرف، تفکیک پسماند و پرهیز از رفتارهای آلاینده بوده، و در مقابل، دولت به عنوان امانت دار انفال و ثروت های عمومی، ملزم به اعمال نظارت حاکمیتی، تدوین قوانین بازدارنده، حمایت از فناوری های سبز و مدیریت عادلانه منابع در راستای حقوق نسل های آینده است. روش این پژوهش، توصیفی-تحلیلی با تکیه بر آیات، روایات، قواعد فقهی و اسناد بالادستی حقوق ایران نظیر اصول ۴۵ و ۵۰ قانون اساسی است. در نهایت، این مقاله نتیجه می گیرد که تحقق توسعه پایدار در جامعه اسلامی، بدون بهره گیری از ضمانت اجراهای درونی، اخلاقی و فقهی امکان پذیر نبوده و بازخوانی این آموزه ها، تنها راهکار عملی برای مهار بحران های کنونی، بازگرداندن توازن به بوم سازگان ها و تضمین بقای نسل های آینده است.

کلیدواژه ها:

فقه محیط زیست ، مسئولیت اجتماعی ، منابع طبیعی ، آلودگی محیط زیست ، توسعه پایدار ، دولت ، مردم ، قواعد فقهی ، حقوق نسل های آینده.