تبیین سازوکارهای موثر بر گذار از خودروی شخصی به حمل ونقل عمومی؛ ارائه الگوی سیاست گذاری برای تغییر رفتار سفر شهری

وابستگی فزاینده به خودروی شخصی یکی از چالش های مهم سیاست گذاری حمل ونقل شهری است که پیامدهایی همچون تراکم ترافیک، اتلاف زمان، افزایش مصرف انرژی، آلودگی هوا، اشغال فضای عمومی و افزایش هزینه های زیرساختی را به همراه دارد. در مقابل، حمل ونقل عمومی می تواند یکی از مهم ترین ابزارهای مدیریت تقاضای سفر و کاهش وابستگی به خودرو باشد. با این حال، توسعه زیرساخت و افزایش ظرفیت حمل ونقل عمومی به تنهایی الزاما به تغییر رفتار شهروندان منجر نمی شود؛ زیرا انتخاب شیوه سفر تحت تاثیر مجموعه ای از عوامل ساختاری، اقتصادی، ادراکی، روان شناختی، اجتماعی و عادتی قرار دارد. مسئله اصلی پژوهش حاضر، تبیین سازوکارهایی است که از طریق آنها می توان استفاده کنندگان از خودروی شخصی را به استفاده از حمل ونقل عمومی سوق داد و این تغییر را از یک رفتار موقت به الگویی پایدار تبدیل کرد. پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر مرور تحلیلی هدفمند ادبیات نظری و تجربی انجام شده است. برای تبیین مسئله، نظریه رفتار برنامه ریزی شده، نظریه عادت، رویکرد انگیزه های ابزاری، نمادین و عاطفی استفاده از خودرو، نظریه هنجارهای شخصی، ادبیات محیط ساخته شده و مدیریت تقاضای سفر تلفیق شده اند. یافته ها نشان می دهد تغییر پایدار رفتار سفر حاصل یک رابطه خطی ساده نیست، بلکه از تعامل میان «قابلیت انتخاب»، «کیفیت واقعی و ادراک شده حمل ونقل عمومی»، «نگرش و هنجار اجتماعی»، «کنترل رفتاری ادراک شده»، «هزینه نسبی خودرو»، «عادت پیشین» و «تجربه و تکرار رفتار جدید» شکل می گیرد. بر این اساس، الگوی چهارمرحله ای شامل آماده سازی و جذاب سازی، تغییر نگرش و ادراک، اعمال محرک ها و محدودیت های هدفمند و تثبیت رفتار جدید ارائه می شود. در این الگو، ایجاد جایگزین واقعی مقدم بر محدودیت خودرو است و شدت محدودیت باید با ظرفیت جایگزینی حمل ونقل عمومی متناسب باشد. همچنین، برای آزمون تجربی مدل، فرضیه هایی درباره اثر کیفیت خدمت بر نگرش و کنترل ادراک شده، اثر نگرش و هنجار بر قصد، اثر عادت بر شکاف قصد رفتار و اثر تجربه و تکرار بر تثبیت رفتار پیشنهاد می شود. الگوی پیشنهادی می تواند چارچوبی برای گذار مدیریت شهری از سیاست های صرفا عرضه محور به سیاست گذاری یکپارچه و رفتارمحور حمل ونقل فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

حمل ونقل عمومی ، تغییر رفتار سفر ، مدیریت تقاضای سفر ، نظریه رفتار برنامه ریزی شده ، سیاست گذاری حمل ونقل شهری.