واکاوی تطبیقی مبانی و معیارهای تمایز میان حق الله و حق الناس در فقه عامه و امامیه

تقسیم حقوق به «حق الله» و «حق الناس» از اساسی ترین مباحث فقه اسلامی است که آثار گسترده ای در ابواب عبادات، معاملات، حدود و قضا بر جای می گذارد. در فقه عامه، یکی از مشهورترین معیارها برای بازشناسی این دو حق، معیار «منفعت و مصلحت عمومی و خصوصی» است؛ به این معنا که حق الله ناظر به منافع عمومی جامعه و حق الناس ناظر به منافع اشخاص معین تلقی شده است. در کنار آن، معیارهایی چون «مصلحت گرایی خطابی» و «قصد تقرب و تعبد» نیز مطرح گردیده است. در مقابل، فقه امامیه با تحلیل فلسفه حقوق اسلامی و تکیه بر تفکیک ماهوی میان حکم و حق، معیارهایی چون «قابلیت و عدم قابلیت اسقاط»، «مطالبه گری قضایی»، «استقلال در عقاب اخروی» و «شمول یا عدم شمول قاعده جب» را ارائه داده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و به شیوه تطبیقی نشان می دهد که معیار منفعت عمومی در فقه عامه به دلیل نادیده گرفتن حق حاکمیت تشریعی خداوند و یکسان انگاری نادرست میان حق الله و حقوق عمومی، فاقد جامعیت و مانعیت است؛ چراکه نسبت میان این دو عموم و خصوص من وجه است. در نظام فقهی امامیه، ضابطه «قابلیت اسقاط» به عنوان اثر سلطنت اعتباری بنده در کنار ضابطه شکلی «مطالبه گری»، معیار تام و دقیقی برای تفکیک مرزهای این دو حق به دست می دهد.

کلیدواژه ها:

حق الله ، حق الناس ، فقه عامه ، فقه امامیه ، مصلحت عمومی ، حقوق عمومی ، قابلیت اسقاط ، قاعده جب.