تحلیل توصیفی-مقایسه ای استعاره های مفهومی یادگیری در کتاب های درسی دوره ابتدایی و انطباق آن ها با رویکردهای نوین تعلیم و تربیت

پژوهش حاضر با هدف شناسایی، تحلیل و مقایسه استعاره های مفهومی یادگیری در کتاب های درسی دوره ابتدایی و بررسی میزان انطباق آن ها با رویکردهای نوین تعلیم وتربیت انجام شد. مسئله اصلی پژوهش این بود که یادگیری در محتوای کتاب های درسی با استفاده از چه حوزه های مبدایی مفهوم پردازی شده و این مفهوم پردازی ها تا چه اندازه با دیدگاه های سازنده گرایی، یادگیری مشارکتی، یادگیری فعال، یادگیری خودراهبر و رویکرد اکتشافی همخوانی دارند. فرضیه پژوهش بر این اساس بود که استعاره های مفهومی یادگیری در کتاب های درسی، از نظر فراوانی و کارکرد، یکسان نیستند و در کنار بازنمایی های سنتی و انتقال محور، نشانه هایی از رویکردهای نوین یادگیری نیز در آن ها مشاهده می شود. مواد پژوهش شامل متن، تصاویر، فعالیت ها، گفت وگوها و تمرین های کتاب های درسی دوره ابتدایی بود. داده ها با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و رویکرد توصیفی مقایسه ای بررسی و استعاره های مفهومی بر اساس حوزه های مبدا، نقش معنایی، پایه تحصیلی و نوع رویکرد تربیتی طبقه بندی شدند. نتایج نشان داد که یادگیری در بخش قابل توجهی از محتوای کتاب ها با استعاره هایی همچون دریافت و انتقال، ساختن، حرکت، کشف، رشد، تجربه و تعامل مفهوم پردازی شده است. استعاره های انتقال و دریافت بیشتر بر نقش معلم به عنوان ارائه دهنده دانش و دانش آموز به عنوان دریافت کننده تاکید دارند؛ درحالی که استعاره های ساختن، کشف، حرکت و تعامل، با فعال بودن یادگیرنده، مشارکت، تجربه محوری، حل مسئله و خودتنظیمی هماهنگی بیشتری نشان می دهند. مقایسه پایه ها بیانگر آن بود که اگرچه نشانه های رویکردهای نوین در کتاب های درسی وجود دارد، غلبه کامل و منسجم آن ها مشاهده نمی شود و میان برخی فعالیت های یادگیری و استعاره های به کاررفته ناهماهنگی وجود دارد. بر اساس یافته ها، بازنگری هدفمند در استعاره های مفهومی کتاب های درسی می تواند به تقویت تصویر یادگیری به مثابه فرایندی فعال، مشارکتی، اکتشافی و تحول آفرین کمک کند.

کلیدواژه ها:

استعاره های مفهومی ، یادگیری ، کتاب های درسی ابتدایی ، تعلیم وتربیت نوین ، تحلیل محتوای کیفی.