مسئولیت مدنی ناشی از فعالیت سامانه های هوش مصنوعی با تاکید بر قواعد فقهی اتلاف و تسبیب

گسترش روزافزون سامانه های هوش مصنوعی و ورود آنها به عرصه هایی همچون حمل ونقل، پزشکی، صنعت، خدمات مالی، تجارت الکترونیکی و مدیریت داده ها، مسائل جدیدی را در حوزه مسئولیت مدنی مطرح ساخته است. یکی از مهم ترین این مسائل، تعیین مبنای مسئولیت و شخص یا اشخاص مسئول در قبال خسارات ناشی از عملکرد سامانه های هوشمند است. پیچیدگی الگوریتم ها، قابلیت یادگیری، خودکار بودن بخشی از فرآیند تصمیم گیری و مشارکت عوامل متعدد در طراحی، تولید و بهره برداری از این سامانه ها، انتساب فعل زیانبار را با دشواری مواجه می سازد. پژوهش حاضر با هدف تبیین مسئولیت مدنی ناشی از فعالیت سامانه های هوش مصنوعی بر مبنای قواعد فقهی اتلاف و تسبیب انجام شده است. روش پژوهش توصیفی اسنادی و از نظر هدف کاربردی است و اطلاعات مورد نیاز به شیوه کتابخانه ای گردآوری و با روش استدلالی عقلانی تحلیل شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که قواعد فقهی اتلاف و تسبیب، به دلیل برخورداری از مفاهیم کلی و انعطاف پذیر، قابلیت انطباق با خسارات ناشی از فناوری های نوین را دارند. در مواردی که عملکرد سامانه هوش مصنوعی به طور مستقیم موجب تلف یا نقص مال دیگری شود، امکان تحلیل مسئولیت بر مبنای قاعده اتلاف وجود دارد؛ در مقابل، در مواردی که خسارت نتیجه طراحی نادرست الگوریتم، داده های آموزشی ناقص، نقص تولید، عدم نظارت یا استفاده نامناسب از سامانه باشد، قاعده تسبیب مبنای مناسب تری برای تعیین مسئولیت خواهد بود. همچنین، در موارد تعدد اسباب، معیارهایی همچون استناد عرفی، سبب اقوی، میزان تاثیر هر عامل و قابلیت پیش بینی می تواند در تعیین مسئول یا نحوه توزیع مسئولیت مورد استفاده قرار گیرد. بر این اساس، قواعد فقهی اتلاف و تسبیب می توانند بدون گسست از مبانی حقوقی و فقهی موجود، چارچوب مناسبی برای تحلیل مسئولیت مدنی در عصر هوش مصنوعی فراهم سازند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مسئولیت مدنی ، اتلاف ، تسبیب ، ضمان قهری ، مسئولیت فناورانه ، فقه امامیه.