چت بات های هوش مصنوعی در روان درمانی دیجیتال: فرصت ها، چالش ها و چشم انداز آینده

زمینه و هدف: گسترش سلامت روان دیجیتال و مدل های زبانی بزرگ، چت بات های هوش مصنوعی را به ابزارهایی برای آموزش روان شناختی، تمرین های شناختی رفتاری، پایش نشانه ها و حمایت هیجانی تبدیل کرده است. با این حال، توانایی این سامانه ها در ایجاد گفت وگوی طبیعی و همدلانه لزوما به معنای برخورداری از صلاحیت بالینی، ایمنی و اثربخشی درمانی نیست. هدف پژوهش حاضر، بررسی انتقادی اثربخشی، ایمنی، رابطه درمانی، ملاحظات اخلاقی و الزامات استفاده مسئولانه و بومی از چت بات ها در روان درمانی دیجیتال است. روش: پژوهش حاضر به روش مرور روایتی ساختاریافته و انتقادی انجام شد. کارآزمایی های تصادفی کنترل شده، مرورهای نظام مند، فراتحلیل ها، مطالعات ایمنی، اسناد معتبر بین المللی و منابع فارسی و ایران محور منتشرشده تا اوت ۲۰۲۶ بررسی شدند. شواهد با توجه به نوع مطالعه، طراحی پژوهش و محدودیت های روش شناختی تحلیل و تفسیر شدند. یافته ها: نتایج نشان داد برخی چت بات های هدفمند سلامت روان می توانند در کوتاه مدت به کاهش نشانه های افسردگی، اضطراب و ناراحتی روان شناختی کمک کنند؛ با این حال، میزان اثر در مطالعات مختلف یکسان نیست و شواهد درباره پایداری نتایج در بلندمدت همچنان محدود است. همچنین، نتایج حاصل از چت بات های ویژه سلامت روان را نمی توان به چت بات های عمومی هوش مصنوعی تعمیم داد. در موقعیت های پرخطر مانند افکار خودکشی، روان پریشی و مانیا، عملکرد این سامانه ها هنوز برای مراقبت مستقل قابل اتکا نیست. شواهد ایران محور نیز بر نقش مکمل هوش مصنوعی، اهمیت رابطه انسانی و ضرورت سازگاری زبانی، فرهنگی و بالینی تاکید دارد. نتیجه گیری: شواهد موجود از جایگزینی درمانگر انسانی با چت بات های هوش مصنوعی حمایت نمی کند. کاربرد مناسب این فناوری، استفاده مکمل و تحت نظارت انسانی در آموزش روان شناختی، خودیاری کم خطر، تمرین های بین جلسات و پایش نشانه هاست. در ایران، اعتبارسنجی مستقل به زبان فارسی، ارزیابی ایمنی، حفاظت از داده های کاربران، تدوین مسیرهای ارجاع در شرایط پرخطر و انجام مطالعات بالینی مستقل پیش از استفاده گسترده ضروری است.

کلیدواژه ها:

چت بات هوش مصنوعی ، روان درمانی دیجیتال ، سلامت روان دیجیتال ، رابطه درمانی ، ایمنی بالینی