جغرافیا، برنامه ریزی شهری و مدیریت بحران و تاب آوری شهرها

شهرها به عنوان مهم ترین کانون های استقرار جمعیت، فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و خدماتی، همواره در معرض انواع مخاطرات طبیعی و انسان ساخت قرار دارند. زلزله، سیل، فرونشست زمین، زمین لغزش، خشکسالی، طوفان، آلودگی های زیست محیطی، آتش سوزی و سایر بحران ها می توانند در مدت کوتاهی عملکرد عادی شهر را مختل کنند. در چنین شرایطی، میزان آسیب پذیری شهر تنها به شدت یک مخاطره وابسته نیست، بلکه ویژگی های جغرافیایی، ساختار کالبدی، کیفیت ساخت وساز، نحوه توزیع جمعیت، وضعیت زیرساخت ها، شبکه حمل ونقل، الگوی کاربری زمین و ظرفیت مدیریت شهری نیز در شدت پیامدهای بحران موثر هستند. جغرافیای شهری با شناخت موقعیت مکانی، توپوگرافی، شرایط اقلیمی، منابع طبیعی، گسل ها، مسیرهای آب، ویژگی های زمین شناختی، تراکم جمعیتی و ساختار فضایی شهر، زمینه لازم برای شناسایی پهنه های پرخطر و ارزیابی آسیب پذیری را فراهم می کند. از سوی دیگر، برنامه ریزی شهری می تواند با هدایت توسعه کالبدی، کنترل ساخت وساز در مناطق پرخطر، مکان یابی مناسب کاربری های حساس، توسعه فضاهای باز، طراحی شبکه های دسترسی اضطراری و افزایش ظرفیت زیرساخت ها، میزان آسیب پذیری شهر را کاهش دهد. در دهه های اخیر مفهوم «تاب آوری شهری» به یکی از رویکردهای مهم مدیریت بحران تبدیل شده است. تاب آوری به معنای توانایی شهر برای پیشگیری، آمادگی، مقابله، سازگاری و بازگشت به شرایط مناسب پس از بحران است. این مفهوم، مدیریت بحران را از رویکرد واکنشی و صرفا امدادی به سمت رویکرد پیشگیرانه، آینده نگر و یکپارچه هدایت می کند. در این مقاله، رابطه میان جغرافیا، برنامه ریزی شهری، مدیریت بحران و تاب آوری بررسی شده و نقش کاربری زمین، شبکه حمل ونقل، زیرساخت های حیاتی، فضاهای باز، GIS، مدیریت شهری، مشارکت شهروندان و فناوری های نوین در افزایش تاب آوری شهری تحلیل می شود. در پایان نیز الگوی یکپارچه ای برای برنامه ریزی تاب آور شهری و مجموعه ای از راهکارهای اجرایی ارائه خواهد شد.

کلیدواژه ها:

جغرافیای شهری ، مدیریت بحران ، تاب آوری شهری ، مخاطرات طبیعی ، زیرساخت شهری ، مدیریت شهری.