سیستم های حمل ونقل هوشمند و نقش شهرداری ها در کاهش ترافیک و آلودگی هوا: مرور تطبیقی و تحلیل SWOT

رشد شتابان شهرنشینی و وابستگی به خودروی شخصی، کلان شهرها را با دو چالش به هم پیوسته ی تراکم ترافیکی و آلودگی هوا روبه رو کرده است. بر پایه ی گزارش «وضعیت هوای جهان ۲۰۲۵»، آلودگی هوا در سال ۲۰۲۳ در بروز ۷٫۹ میلیون مرگ در جهان نقش داشته است. سیستم های حمل ونقل هوشمند (ITS) از ابزارهایی اند که شهرداری ها برای مدیریت پویای ترافیک و پایش آلاینده ها در اختیار دارند. هدف این پژوهش، بررسی نقش شهرداری ها در بهره برداری از ITS برای کاهش هم زمان ترافیک و آلودگی هواست. پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و مروری-تطبیقی انجام شده و شواهد بین المللی (مرور جامع، شبیه سازی و تحلیل اقتصادسنجی) را با شواهد داخلی (تبریز، مشهد و تهران) مقایسه می کند. یافته ها بر پایه ی چارچوب سه مولفه ای حکمروایی هوشمند شهری (مکانی، نهادی، فناورانه) و در قالب ماتریس SWOT جمع بندی شده اند. نتایج نشان می دهد ITS می تواند به کاهش انتشار آلاینده ها کمک کند، اما اثر آن مشروط و دارای مبادله است: در یک مطالعه ی شبیه سازی، مسیریابی مبتنی بر آلودگی انتشار مونوکسید کربن را حدود ۷٫۴۳ درصد کاهش داد، اما زمان سفر را حدود ۲۱ درصد افزایش داد، و محدودیت سرعت اثری یکنواخت نداشت. شواهد اقتصادسنجی نیز نشان می دهد افزایش ظرفیت معابر به تنهایی ترافیک را کاهش نمی دهد. شواهد داخلی درباره ی اثر مستقیم ITS محدود و عمدتا موردی است. تحلیل SWOT نگارنده نشان می دهد موانع اصلی شهرداری ها بیشتر نهادی اند تا فناورانه: ناهماهنگی میان دستگاهی، زیرساخت داده ی پراکنده، کمبود تخصص و تامین مالی ناپایدار. نتیجه آن که شهرداری ها باید فراتر از مجری فنی، نقش هماهنگ کننده ی اکوسیستم حمل ونقل هوشمند را ایفا کنند. در پایان، پیشنهادهای سیاستی و پژوهشی ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

سیستم های حمل ونقل هوشمند ، شهرداری ، ترافیک شهری ، آلودگی هوا ، حکمروایی هوشمند شهری.