تطبیق نشانه شناختی کهن الگوی درخت، در متن حماسه گیلگمش و نگاره های شاهنامه بایسنقری

درخت، به عنوان یکی از کهن الگوهای بنیادین در فرهنگ ها و اساطیر کهن، همواره حامل دلالت های گسترده ای چون حیات، باروری، جاودانگی، قداست، قدرت و پیوند میان جهان های مختلف بوده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تطبیق نشانه شناختی کهن الگوی درخت در متن حماسه گیلگمش و نگاره های شاهنامه بایسنقری انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش، شناسایی کارکردها و دلالت های نمادین درخت در دو بستر متفاوت متن اسطوره ای بین النهرین و نگارگری ایرانی دوره تیموری و تبیین وجوه اشتراک و افتراق آن هاست. این پژوهش به شیوه توصیفی تحلیلی، با نگاه تطبیقی و بر پایه منابع کتابخانه ای انجام شده است. در این راستا، افزون بر تحلیل مفاهیم مرتبط با درخت در حماسه گیلگمش، ده نگاره از شاهنامه بایسنقری به عنوان نمونه های موردی بررسی شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که در حماسه گیلگمش، کهن الگوی درخت در جلوه هایی چون جنگل سدر، درخت هولوپو و باغ خدایان نمود می یابد و با مفاهیمی همچون قداست، درخت کیهانی، درخت زندگی، جاودانگی و پیوند میان جهان انسانی، آسمانی و جهان زیرین ارتباط پیدا می کند. در نگاره های شاهنامه بایسنقری نیز درخت صرفا عنصری طبیعی یا تزیینی نیست، بلکه با توجه به جایگاه آن در ترکیب بندی، موضوع روایت و همنشینی با شخصیت ها و دیگر عناصر تصویری، دلالت های متنوعی می یابد. سرو، چنار، درختان شکوفه دار و درختان خشکیده در این نگاره ها، با مفاهیمی چون استواری، پاسداری، قدرت، پهلوانی، امید، طراوت، عشق، پیروزی، شکست و مرگ پیوند می یابند. بر این اساس، اگرچه دلالت های نمادین درخت در دو بستر یادشده یکسان نیست، هر دو بر اهمیت و تداوم این کهن الگو در بازنمایی مفاهیم بنیادین انسانی، اسطوره ای و حماسی تاکید دارند.

کلیدواژه ها:

کهن الگوی درخت ، حماسه گیلگمش ، نگارگری ایرانی ، شاهنامه بایسنقری.