فضاهای معماری در آثار نگار گری دوره صفوی

معماری ایرانی به مثابه یکی از کهنترین و پیوسته ترین سنت های هنری جهان، پیشینهای چندین هزارساله دارد. در میان ادوار تاریخی ایران، ظهور سلسله صفوی (۹۰۷‑۱۱۳۵ قمری) نه تنها به مثابه یک رخداد سیاسی، بلکه به عنوان نقطه عطفی در تحولات اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و اقتصادی ایران زمین محسوب میشود. در این دوره بود که نهضتی گسترده در عرصه های علمی، فرهنگی و هنری شکل گرفت و فضاها و مراکز علمی و فرهنگی (همچون مدارس، کتابخانه ها، خانقاه ها، و کارگاه های سلطنتی نگارگری) رشد و توسعهای بی سابقه یافتند. هنر عصر صفوی که با پادشاهی شاه اسماعیل یکم آغاز میگردد، نقطه عطفی در اعتلای هنر و معماری ایران به شمار میرود؛ دورهای که در آن هنر بر دو محور استوار بود: واقعگرایی (ناتورالیسم نسبی) و مذهب تشیع. از برجسته ترین تحولات این دوره، دگردیسی بنیادین در نگارگری است. تبدیل نگارگری از قالبی عمدتا تزیینی حماسی به یک «قلب هنری» گفتمان ساز در دربار صفوی، زمینه ساز رشد هنرمندان مستقل و صاحبنام متعددی گردید که هر یک در شکلگیری مکاتب گوناگون نگارگری (به ویژه مکتب تبریز و مکتب اصفهان) نقشی محوری ایفا کردند. نکته قابل تامل آنکه علیرغم اوج گیری روابط دیپلماتیک، تجاری و هنری ایران با اروپای دوران رنسانس در این عصر، نگارگری ایرانی نه بر اساس تقلید سلبی از الگوهای فرنگی، بلکه با تکیه بر سنت درونزاد خود، منطق بصری مستقل خویش را ادامه داد. در این چارچوب، مسئله اصلی پژوهش حاضر، بررسی اهمیت و نقش نگارگری در بازنمایی فضاهای معماری در آثار تصویری این دوره است. پرسش محوری آن است که چگونه عناصر و فضاهای معماری (از مساجد، بازارها، کاخها و میانسراها تا فضاهای شهری و آیینی) در نگارههای صفوی بازنمایی شدهاند، و این بازنمایی چه نسبتی با واقع گرایی درونزاد و هویت مذهبی شیعی عصر صفوی دارد. دستاورد این پژوهش میتواند به بازتعریف نقش نگارگری به مثابه منبعی دست اول برای شناخت معماری، فضای شهری و جهانبینی عصر صفوی منجر شود.واژگان کلیدی :

کلیدواژه ها:

فضاهای معماری ، واقعگرایی درونزاد ، مذهب تشیع ، مکتب تبریز و اصفهان ، تعامل ایران و اروپا