پهنه بندی نابرابری خدمات شهری در اراک با رویکرد «تحقق سرانه سقف دار» و «تحلیل شکاف چندخدمتی» در مقیاس ناحیه ای

عدالت فضایی در توزیع خدمات شهری یکی از مولفه های کلیدی کیفیت زندگی و کارآمدی مدیریت شهری است. هدف این پژوهش، ارزیابی عدالت فضایی خدمات شهری در شهر اراک با تکیه بر شاخص تحقق سرانه و تحلیل شکاف (کمبود/مازاد) در سطح ۲۲ ناحیه شهری است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش توصیفی–تحلیلی با رویکرد کمی–فضایی است. داده های جمعیتی و میزان موجودی خدمات منتخب شامل: پیش دبستانی، دبستان، تجاری–خدماتی، مذهبی، درمانی، ورزشی، پارک و فضای سبز، تاسیسات شهری، تجهیزات شهری و حمل ونقل و انبار گردآوری و پس از استانداردسازی، شاخص های برخورداری و شکاف برای هر ناحیه محاسبه شد. برای جلوگیری از اثرگذاری مازادهای بسیار بزرگ (به ویژه در نواحی کم جمعیت)، شاخص تحقق در مرحله ترکیب به صورت سقف دار و درصد کمبود در بازه ۰ تا ۱۰۰ گزارش شد. نتایج نشان داد در مقیاس شهری مجموع کمبود خدمات منتخب قابل توجه است و شدیدترین کمبودها عمدتا مربوط به پارک و فضای سبز، ورزشی و تاسیسات شهری است. نقشه های پهنه بندی نیز تمرکز فضایی کم برخورداری و کمبود را در بخش هایی از شهر آشکار ساخت. رتبه بندی نواحی بیانگر آن است که برخی نواحی به طور سیستماتیک کم برخوردارترند و نیازمند مداخله عدالت محور هستند، در حالی که برخی دیگر از نظر حجم کمبود، اولویت سرمایه گذاری اجرایی دارند. آزمون همبستگی اسپیرمن نشان داد کمبود حجمی خدمات با جمعیت نواحی رابطه بسیار قوی دارد، اما شدت محرومیت الزاما تابع جمعیت نیست؛ بنابراین اولویت گذاری مداخله باید به صورت تلفیقی و با توجه هم زمان به «حجم کمبود» و «درصد کمبود» انجام گیرد. بر این اساس، سیاست های پیشنهادی پژوهش بر جبران کمبود خدمات رفاهی–محیطی، تامین زمین برای خدمات عمومی و بازتوزیع هدفمند منابع در نواحی بحرانی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

عدالت فضایی ، خدمات شهری ، تحقق سرانه ، تحلیل شکاف ، پهنه بندی ، شهر اراک