طراحی الگوی یادگیری خودتنظیم محور مبتنی بر آموزش مهارت های فراشناختی برای کاهش اضطراب امتحان و بهبود عملکرد تحصیلی دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتباریابی الگوی یادگیری خودتنظیم محور مبتنی بر آموزش مهارت های فراشناختی برای کاهش اضطراب امتحان و بهبود عملکرد تحصیلی دانش آموزان انجام شده است. اضطراب امتحان یکی از شایع ترین مشکلات روان شناختی در محیط های آموزشی است که با نگرانی مفرط، افکار منفی درباره شکست، واکنش های فیزیولوژیک مانند افزایش ضربان قلب و تعریق، و مشکلات تمرکز و یادآوری اطلاعات مشخص می شود و پیامدهای منفی گسترده ای بر عملکرد تحصیلی، سلامت روانی و بهزیستی دانش آموزان دارد. یادگیری خودتنظیم محور به عنوان توانایی دانش آموز برای مدیریت فعال فرایند یادگیری خود از طریق تعیین اهداف، پایش پیشرفت، تنظیم راهبردها و ارزیابی نتایج، یکی از مهم ترین شاخص های یادگیری موثر و پیش بینی کننده موفقیت تحصیلی است. مهارت های فراشناختی شامل آگاهی از فرایندهای شناختی خود (دانش فراشناختی) و توانایی نظارت و تنظیم این فرایندها (تنظیم فراشناختی) است که به عنوان هسته اصلی خودتنظیمی، نقش محوری در کاهش اضطراب امتحان و بهبود عملکرد تحصیلی ایفا می کند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش تحلیل محتوای استقرایی مبانی نظری خودتنظیمی، فراشناخت و اضطراب امتحان و همچنین مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق با ۱۶ معلم باتجربه و ۱۸ دانش آموز دارای اضطراب امتحان، الگوی اولیه آموزشی طراحی شد. این الگو شامل ۱۰ جلسه ۶۰ دقیقه ای با پنج مولفه اصلی «آشنایی با فرایندهای شناختی و فراشناختی»، «تعیین اهداف و برنامه ریزی یادگیری»، «راهبردهای نظارت و پایش خود»، «راهبردهای تنظیم و اصلاح یادگیری» و «مدیریت اضطراب و خودگویی مثبت» بود. در مرحله کمی، با روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه گواه، ۶۰ دانش آموز پایه نهم (۳۰ نفر گروه آزمایش و ۳۰ نفر گروه گواه) به مدت ۱۰ هفته تحت آموزش با الگوی طراحی شده قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه اضطراب امتحان اسپیلبرگر (۱۹۸۰) با ۲۰ گویه در دو مولفه نگرانی و هیجان پذیری، پرسشنامه راهبردهای انگیزشی برای یادگیری (MSLQ) پینتریچ و همکاران (۱۹۹۱) با ۸۱ گویه در دو بخش انگیزش و راهبردهای یادگیری، و آزمون عملکرد تحصیلی (محقق ساخته در درس ریاضی) بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (اضطراب امتحان: ۸۸/۰، راهبردهای یادگیری: ۹۰/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و تحلیل کوواریانس چندمتغیره در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «شناخت ذهن: کلید کنترل اضطراب»، «هدف گذاری: نقشه راه یادگیری»، «نظارت بر خود: چراغ راه»، «تنظیم راهبردها: انعطاف پذیری در عمل» و «چالش های اجرایی آموزش فراشناخت» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که آموزش مهارت های فراشناختی مبتنی بر خودتنظیمی به طور معناداری اضطراب امتحان را کاهش (۰۰۱/۰>p، ۵۴/۰=η²) و عملکرد تحصیلی را افزایش (۰۰۱/۰>p، ۴۸/۰=η²) داده است. بیشترین کاهش در مولفه «نگرانی» (۵۸/۰=η²) و بیشترین افزایش در راهبردهای «فراشناختی» (۵۲/۰=η²) و «مدیریت منابع» (۴۶/۰=η²) مشاهده شد. این پژوهش یک الگوی آموزشی ۱۰ جلسه ای برای پرورش خودتنظیمی و کاهش اضطراب امتحان ارائه می دهد و پیشنهاد می کند که این الگو در برنامه های درسی مدارس گنجانده شود.

کلیدواژه ها:

یادگیری خودتنظیم محور ، مهارت های فراشناختی ، اضطراب امتحان ، عملکرد تحصیلی ، راهبردهای یادگیری ، خودتنظیمی