بازآفرینی نقش معلم در عصر هوش مصنوعی؛ از انتقال دانش تا پرورش تفکر خلاق و یادگیری هوشمند

ظهور هوش مصنوعی و گسترش سریع فناوری های هوشمند در حوزه آموزش، نقش سنتی معلم را به چالش کشیده و ضرورت بازآفرینی آن را بیش از پیش نمایان ساخته است. در حالی که در گذشته، معلم به عنوان منبع اصلی دانش و انتقال دهنده اطلاعات شناخته می شد، امروزه با دسترسی گسترده دانش آموزان به منابع دیجیتال و ابزارهای هوشمند، این نقش به سمت تسهیل گری یادگیری، پرورش تفکر خلاق و طراحی تجربیات یادگیری معنادار در حال تحول است. پژوهش حاضر با هدف بررسی بازآفرینی نقش معلم در عصر هوش مصنوعی و تحلیل گذار از انتقال دانش به پرورش تفکر خلاق و یادگیری هوشمند انجام شده است. این مطالعه از نظر هدف، کاربردی و از حیث ماهیت، توصیفی-تحلیلی از نوع مروری نظام مند است که با بررسی منابع علمی معتبر داخلی و خارجی در بازه زمانی ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که هوش مصنوعی از طریق شش سازوکار اصلی بر نقش معلم اثر می گذارد: خودکارسازی وظایف روتین و اداری، شخصی سازی یادگیری، فراهم کردن تحلیل های دقیق عملکرد، تولید محتوای آموزشی تطبیقی، ایجاد فرصت های یادگیری تعاملی، و پشتیبانی از تصمیم گیری آموزشی. در این چارچوب، نقش معلم از انتقال دهنده دانش به شش نقش جدید بازآفرینی می شود: تسهیل گر یادگیری، طراح تجربیات یادگیری، پرورش دهنده تفکر خلاق و انتقادی، مربی هیجانی-اجتماعی، تحلیل گر داده های آموزشی، و رهبر اخلاقی فناوری. یافته ها نشان می دهد که این بازآفرینی مستلزم توسعه شایستگی های جدید معلمان در حوزه های سواد دیجیتال، طراحی آموزشی، تحلیل داده، تفکر انتقادی، هوش هیجانی و اخلاق فناوری است. همچنین، چالش هایی مانند مقاومت در برابر تغییر، فقدان آموزش کافی، نگرانی های اخلاقی و حریم خصوصی، و شکاف دیجیتال، از موانع اصلی بازآفرینی نقش معلم محسوب می شوند. نتایج این پژوهش بر ضرورت بازنگری در برنامه های تربیت معلم، توسعه حرفه ای مستمر، و تدوین سیاست های حمایتی برای توانمندسازی معلمان در عصر هوش مصنوعی تاکید می کند و نشان می دهد که معلم در این عصر، نه حذف می شود و نه به حاشیه می رود، بلکه نقش او عمیق تر، انسانی تر و خلاقانه تر می شود.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، بازآفرینی نقش معلم ، تفکر خلاق ، یادگیری هوشمند ، تربیت معلم.