بررسی وجوه معنایی واژه تقوا در نهج البلاغه و دلالت های تربیتی آن در پرورش اخلاق متربی

پژوهش حاضر با هدف واکاوی جامع وجوه معنایی واژه «تقوا» در متن قدسی نهج البلاغه و بازشناسی دلالت های بنیادین آن در عرصه تربیت و پرورش اخلاقی متربی سامان یافته است. تقوا در هندسه معرفتی کلام امیرالمومنین علی بن ابی طالب (ع) فراتر از یک توصیه صرفا فقهی یا انفعال زاهدانه، ساختاری پویا، نیروبخش و جهت دهنده به رفتار انسانی است که کلیت حیات روحی، فردی و اجتماعی را نظم می بخشد. شیوه و روند این پژوهش بر مبنای روش توصیفی-تحلیلی، با کاربست رویکرد تحلیل محتوای کیفی و دریافت های معناشناختی و استنتاج دلالت های تربیتی سامان یافته است؛ بدین ترتیب که ابتدا مواد لغوی و بافت های کاربرد واژه تقوا و مشتقات آن در خطبه ها، نامه ها و حکمت های نهج البلاغه ردیابی و تحدید مفهومی شده، سپس شبکه های هم نشینی و جانشینی آن مورد واکاوی قرار گرفته و در نهایت با استخراج اصول حاکم بر این گزاره ها، استلزامات و کارکردهای عملی آن در ساحت تربیت اخلاقی و فرآیند رشد کرامت انسانی متربی دسته بندی و صورتبندی گشته است. یافته های تفصیلی پژوهش نشان می دهد که تقوا در ادبیات علوی دارای وجوه چندبعدی مشتمل بر «صیانت و مصونیت درونی»، «ملکه مهار خویشتن و آزادی معنوی»، «بصیرت افزایی عقلانی و گشایش افق های معرفتی»، «پایبندی عمیق به تکالیف الهی و حراست از حدود حقوقی و انسانی» و «حفاظت و تجهیز در برابر لغزش های مادی و هوای نفس» است. این معانی در نظام تربیت اسلامی متضمن دلالت هایی نظیر دگرگونی در مفهوم بازداری روانی، تبدیل انفعال زاهدانه به پویایی مسئولانه، تقویت اراده اخلاقی متربی از طریق خودفرمانی عقلانی و اتکا بر خودمهارگری آگاهانه است. بدین سان، مربی با اتکا به الگوی تربیت تقوامحور می تواند متربی را از سطح اطاعت منفعلانه یا اخلاق مبتنی بر هراس بیرونی، به مرتبه والای کرامت ذاتی، شجاعت اخلاقی و استقلال وجودی رهنمون سازد.

کلیدواژه ها:

تقوا ، نهج البلاغه ، تربیت اخلاقی