چالش های فقهی حقوقی استفاده از هوش مصنوعی در پاسخ گویی دینی و حقوقی

پژوهش حاضر به بررسی چالش های فقهی و حقوقی ناشی از به کارگیری هوش مصنوعی در پاسخ گویی دینی و حقوقی می پردازد. گسترش سامانه های هوشمند در حوزه فتوا، استنباط احکام، مشاوره حقوقی و تحلیل متون، فرصت های تازه ای برای افزایش سرعت، دسترسی پذیری و نظم بخشی به اطلاعات ایجاد کرده است؛ با این حال، این فناوری با پرسش های بنیادینی در باب حجیت، مسئولیت، قابلیت اعتماد، خطاهای الگوریتمی، سوگیری داده ها و نسبت آن با اجتهاد انسانی روبه روست. هدف این مقاله، تبیین مهم ترین آسیب ها و ظرفیت های فقهی و حقوقی استفاده از هوش مصنوعی و ارائه چارچوبی برای بهره گیری ضابطه مند از آن است. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعه منابع فقهی، حقوقی و اسناد مرتبط است. یافته ها نشان می دهد که هوش مصنوعی می تواند در گردآوری داده، طبقه بندی منابع، تسهیل دسترسی به اطلاعات و پشتیبانی از فرایندهای پژوهشی مفید باشد، اما در مقام افتا و صدور نظر نهایی، به دلیل فقدان فهم عرفی، تشخیص موضوعات متغیر، درک مصالح و مفاسد، و نیز ناتوانی در تحمل مسئولیت شرعی و حقوقی، نمی تواند جایگزین مجتهد یا مشاور انسانی شود. از منظر حقوقی نیز مسئله انتساب خطا، تعیین مسئولیت مدنی و کیفری، و ضرورت تنظیم گری دقیق، از مهم ترین دغدغه هاست. در نتیجه، استفاده از هوش مصنوعی در این حوزه ها تنها زمانی موجه است که در چارچوب نظارت انسانی، شفافیت الگوریتمی، رعایت قواعد فقهی و حقوقی، و تعیین مسئولیت روشن انجام گیرد.