بررسی سازوکارهای دفاعی واپس زنی عشق در غزلیات انوری و خاقانی با تکیه بر روان کاوی فروید

در ادبیات غنایی، تجربه عشق همواره با طیفی از حالات عاطفی چون شور، رنج، دلبستگی و گاه دل بریدگی همراه بوده است. یکی از جلوه های قابل توجه این تجربه، پدیده «واپس زنی عشق» یا فاصله گیری آگاهانه از معشوق است که در برخی غزل ها به صورت انکار، طعنه، بی اعتنایی یا دل زدگی نمود می یابد. این پژوهش با هدف بررسی سازوکارهای دفاعی واپس زنی عشق در غزلیات انوری و خاقانی و با تکیه بر رویکرد روان کاوی زیگموند فروید انجام شده است. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی است و داده ها از غزلیات دو شاعر استخراج و بر اساس مفاهیم روان کاوی همچون واپس رانی، انکار، جابه جایی و فرافکنی تحلیل شده اند. نتایج نشان می دهد که در شعر انوری، واپس زنی عشق بیشتر با رویکردی عقلانی و گاه طنزآمیز همراه است و شاعر برای کاهش تنش های عاطفی از سازوکارهایی مانند انکار و تحقیر معشوق بهره می گیرد. در مقابل، در غزل های خاقانی، واپس زنی عشق غالبا در قالب شکایت، رنج مندی و واکنش های عاطفی شدید بروز می یابد و سازوکارهایی چون فرافکنی و جابه جایی در آن برجسته تر است. بدین ترتیب می توان گفت که هر دو شاعر در مواجهه با ناکامی های عاشقانه از مکانیسم های دفاعی بهره می برند، اما شیوه بروز این مکانیسم ها در زبان و تصویرپردازی شعری آنان متفاوت است. این تفاوت نشان دهنده نقش ساختار شخصیتی شاعر و شرایط اجتماعی فرهنگی در شکل گیری بیان عاطفی و نحوه مواجهه با تجربه عشق در شعر فارسی است.