پیامدهای هوش مصنوعی بر پرسشگری، کنجکاوی و فرایند فکر کردن دانش آموزان

گسترش شتابان هوش مصنوعی و به ویژه ابزارهای هوش مصنوعی مولد، محیط یادگیری دانش آموزان را با تغییری بنیادین مواجه کرده است. در شرایطی که دانش آموز می تواند تنها با چند جمله به توضیح یک مفهوم، تولید مثال، خلاصه سازی یک متن، حل یک مسئله یا دریافت پاسخ یک پرسش دسترسی پیدا کند، مسئله اصلی آموزش دیگر صرفا دسترسی به اطلاعات نیست، بلکه چگونگی حفظ و تقویت فرایندهای شناختی منتهی به یادگیری است. پرسشگری، کنجکاوی، تفکر انتقادی، استدلال، حل مسئله و توانایی ارزیابی اطلاعات از جمله فرایندهایی هستند که کیفیت یادگیری دانش آموز را تعیین می کنند و ورود هوش مصنوعی می تواند در آنها هم فرصت ایجاد کند و هم چالش پدید آورد. بر اساس مبانی نظری یادگیری، یادگیری زمانی عمیق تر می شود که یادگیرنده در ساخت معنا مشارکت فعال داشته باشد و صرف دریافت اطلاعات به تنهایی تضمین کننده یادگیری پایدار نیست (سیف، ۱۴۰۱).پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی تحلیلی و با استفاده از مطالعات کتابخانه ای و تحلیل یافته های پژوهشی مرتبط با هوش مصنوعی، یادگیری، تفکر و پرسشگری، به بررسی پیامدهای استفاده از هوش مصنوعی بر فرایندهای شناختی دانش آموزان می پردازد. مسئله محوری پژوهش این است که آیا دسترسی سریع به پاسخ های تولیدشده توسط هوش مصنوعی، ضرورت پرسیدن، جست وجو کردن و تلاش برای رسیدن به پاسخ را کاهش می دهد یا می تواند زمینه شکل گیری پرسش های عمیق تر و یادگیری فعال تر را فراهم کند. تحلیل پژوهش نشان می دهد که پاسخ این پرسش به خود فناوری محدود نمی شود، بلکه به نوع استفاده دانش آموز، کیفیت طراحی فعالیت آموزشی، شیوه ارزشیابی و نقش معلم وابسته است. استفاده ای که در آن هوش مصنوعی جایگزین فعالیت ذهنی دانش آموز می شود، می تواند زمینه وابستگی به پاسخ های آماده و کاهش فرصت تمرین برخی فرایندهای شناختی را ایجاد کند؛ در مقابل، استفاده ای که دانش آموز را به نقد، مقایسه، پرسش سازی، بررسی شواهد و اصلاح استدلال وادار می کند، می تواند ظرفیت این فناوری را در خدمت یادگیری قرار دهد.در این چارچوب، نقش معلم نیز از انتقال مستقیم اطلاعات به طراحی موقعیت های یادگیری، هدایت پرسشگری، آموزش ارزیابی پاسخ های هوش مصنوعی و ایجاد تعادل میان استفاده از فناوری و فعالیت مستقل ذهنی دانش آموز تغییر می کند. مقاله حاضر ضمن بررسی این تحولات، راهکارهایی برای استفاده آموزشی از هوش مصنوعی ارائه می کند که هدف آنها حفظ کنجکاوی، تقویت پرسشگری و جلوگیری از جایگزین شدن پاسخ آماده به جای فرایند تفکر است.