دیدگاه اشاعره در ناسازگاری غایتمندی افعال الهی با توحید ذاتی و صفاتی حق تعالی و حل آن از منظر علامه طباطبایی

مساله غایتمندی افعال الهی از مسائل مهم و محوری فلسفه و کلام اسلامی است که همواره مورد بحث فیلسوفان و متکلمان ازجمله اشاعره واقع شده است. اشاعره منکر غایتمندی افعال الهی هستند و آن را ناسازگار با توحید افعالی می دانند. حال مساله اصلی مقاله این است که آیا می توان به نحوی از غایتمندی افعال الهی سخن گفت که نه نقص مطرح در دغدغه اشاعره لازم آید و نه عبث بودن افعال الهی؟ بر اساس دیدگاه علامه، خداوند فاعل و غایت تمام افعال و اشیاء عالم امکان است؛ چون خداوند کمال مطلق است، هدفی خارج از ذات ندارد و فاعلیتش عین جهت غائیت اوست و غایت برای چنین فاعلی، استکمالی به دنبال ندارد. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی ضمن تبیین و تحلیل دیدگاه اشاعره در معلل نداشتن افعال الهی به حل این مسئله و نقد دیدگاه اشاعره از منظر علامه طباطبایی پرداخته می شود. علامه با تکیه بر مبانی عقلی و نقلی و ادله ای همچون حسن و قبح عقلی، حکمت الهی، حرکت، تمایز میان غایت فعال و فاعل و ... دیدگاه اشاعره را به بوته نقد کشانیده است. بنابراین هم می توان به غایتمند بودن افعال الهی معتقد شد بدون اینکه نقصی بر او وارد باشد و هم از ورطه بی غایتی و عبث بودن افعال الهی رهایی جست.

کلیدواژه ها:

افعال الهی ، غایت مندی ، اشاعره ، حکمت الهی ، علامه طباطبایی