بازخوانی موضع فخررازی درباره حسن و قبح عقلی به مثابه مبنای مسوولیت اخلاقی و نقد کلامی خواجه طوسی

مساله ی حسن و قبح عقلی، پیوندی وثیق با اخلاق، اختیار و مسوولیت اخلاقی انسان دارد و نقش تعیین کننده ای در داوری های ارزشی افعال انسانی ایفا می کند. فخررازی، در تحلیل این مساله رویکردی عمیق، نظام مند و استدلالی اتخاذ کرده است. وی با انکار دلالت الزامی عقل بر حسن و قبح افعال، بر این باور است که الزام اخلاقی و مسوولیت، صرفا از رهگذر امر و نهی الهی تحقق می یابد. در نتیجه، مسوولیت اخلاقی انسان مولود شریعت است. با این وجود، فخررازی نوعی ادراک عقلانی از حسن و قبح را در سطح توصیفی می پذیرد؛ ادراکی که از منظر وی فاقد حیثیت الزام آور است و نمی تواند منشا تکلیف و استحقاق مدح و ذم قرار گیرد. در مقابل، خواجه طوسی، بر آن است که مسوولیت اخلاقی حتی پیش از تشریع نیز قابل تصور است؛ زیرا شریعت نه پدیدآورنده ارزش های اخلاقی، بلکه کاشف و موکد احکامی است که عقل پیشاپیش بدان ها دست یافته است. از نظر وی، اگر حسن و قبح افعال ذاتی و عقلی نباشد و اثبات آن ها به طور کامل به دین واگذار شود، اساس هرگونه داوری اخلاقی و تمایز واقعی میان خیر و شر فروخواهد ریخت. این مقاله با روش تحلیلی-توصیفی، مبانی دیدگاه فخررازی درباره حسن و قبح و نقش آن در تبیین مسوولیت اخلاقی انسان را بررسی کرده و برمبنای نظر خواجه طوسی، به نقد آن می پردازد.

کلیدواژه ها:

فخررازی ، مسوولیت اخلاقی ، خواجه نصیر ، حسن و قبح عقلی