تاثیر آموزش آرایه های ادبی بر تقویت تفکر انتقادی دانش آموزان

در نظام های آموزشی معاصر، هدف آموزش ادبیات فارسی صرفا انتقال مجموعه ای از مفاهیم، اصطلاحات و قواعد ادبی نیست، بلکه انتظار می رود آموزش ادبیات زمینه رشد توانایی های شناختی سطح بالا، تفسیر، استدلال، ارزیابی و داوری آگاهانه را در یادگیرندگان فراهم سازد. با وجود این، آموزش آرایه های ادبی در بسیاری از موقعیت های آموزشی همچنان تحت تاثیر رویکردهای حافظه محور قرار دارد و دانش آموزان غالبا به جای کشف روابط معنایی، بررسی شواهد و مقایسه برداشت های مختلف، به حفظ تعریف آرایه ها و تشخیص نمونه های از پیش ارائه شده می پردازند. این وضعیت می تواند ظرفیت آرایه های ادبی را به عنوان ابزاری برای تحریک تفکر و تحلیل متن محدود سازد. پژوهش حاضر با هدف تبیین چگونگی تاثیر آموزش آرایه های ادبی بر تقویت تفکر انتقادی دانش آموزان انجام شد. پژوهش با رویکرد کیفی و طرح پدیدارشناسی توصیفی انجام گرفت. مشارکت کنندگان ۲۴ نفر از دانش آموزان دارای تجربه مستقیم در فرایند آموزش و یادگیری آرایه های ادبی بودند که با استفاده از نمونه گیری هدفمند از نوع گلوله برفی انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق گردآوری و با استفاده از روش هفت مرحله ای کلایزی تحلیل شد. تحلیل داده ها نشان داد که آموزش آرایه های ادبی، هنگامی که از سطح تشخیص و حفظ اصطلاحات فراتر رفته و بر کشف معنای ضمنی، مقایسه برداشت ها، تحلیل شواهد متنی، تشخیص تفاوت میان معنای ظاهری و مقصود نویسنده، استدلال درباره چرایی کاربرد یک آرایه و دفاع از تفسیر شخصی مبتنی بر شواهد استوار شود، می تواند زمینه مناسبی برای رشد فرایندهای تفکر انتقادی فراهم کند. یافته ها در قالب پنج مضمون اصلی شامل «گذار از حفظ محوری به تحلیل معنایی»، «تقویت استنباط و تفسیر»، «رشد ارزیابی و استدلال مبتنی بر شواهد»، «پذیرش دیدگاه های بدیل و انعطاف شناختی» و «خودارزیابی و بازاندیشی در فرایند فهم متن» سازمان یافت. بر این اساس، آموزش آرایه های ادبی را می توان از یک محتوای صرفا فنی به موقعیتی برای تربیت شناختی و پرورش خواننده ای تحلیل گر تبدیل کرد. نتایج برای برنامه ریزان درسی، مدیران مدارس و معلمان ادبیات نشان می دهد که بازطراحی فعالیت های آموزشی، استفاده از پرسش های باز، گفت وگوی تفسیری و ارزشیابی فرایندمحور می تواند ظرفیت این حوزه را برای پرورش تفکر انتقادی افزایش دهد.

کلیدواژه ها:

آرایه های ادبی ، تفکر انتقادی ، آموزش ادبیات فارسی ، تحلیل ادبی ، استدلال ، تفسیر متن ، یادگیری عمیق