تحلیل لایه های آشکار و نهان واقعه کربلا در پرده نقاشی قلمکار حسینیه کبابی بیرجند بر اساس سیر تحول عاشورانگاری در دوره قاجار

قیام امام­حسین (ع) یکی از وقایع بسیار مهم در تاریخ اسلام است که تاثیرات عمیقی بر فرهنگ ایران، از جمله ادبیات و هنر، داشته و نشانه­های آن به­ویژه در هنر نقاشی پرده های عاشورایی ظهور پیدا کرده است. در این پژوهش خوانش نگاره­های واقعه ی­کربلا بر پرده ی ­قلمکار حسینیه ی ­کبابی بیرجند مربوط به دوره ی ­قاجار، که ازجمله نقاشی­های مرتبط با تعزیه است، مورد توجه قرار گرفته است. در این راستا و به­منظور فهم بهتر این نقاشی، سیر تحول عاشورا­نگاری دوره ی ­قاجار نیز بررسی شده است. روش تحقیق پیش­رو تحلیلی تطبیقی و براساس منابع کتابخانه­ای و تحقیقات میدانی انجام گرفته است. مهم ترین اهداف پژوهش دسته بندی مضامین پرده ی مزبور (براساس ترتیب روایت واقعه و تطبیق آن با اسناد تاریخی مرتبط) است. دستیابی به عوامل فرهنگی و مذهبی تاثیرگذار بر شکل گیری مضامین آن نیز براساس متون و عاشورانگاری دوره ی قاجار انجام شده و بدین منظور این اثر با چهار داده ی فرهنگی دیگر با مضمون عاشورا تطبیق داده شده است. از مهم ترین دستاوردهای پژوهش پیش­ رو می توان به­ شناسایی دوازده صحنه ی از واقعه ی کربلا در این اثر اشاره کرد که با محوریت حضرت عباس (ع) و آب شکل گرفته است. علاوه بر این، تداوم حیات فرهنگ شفاهی و شنیداری از دوره ی صفوی در انتقال تجربه ی رنج به گفته خوان و همچنین منابع مکتوب دوره ی قاجار، که گاه پیش زمینه ی شکل گیری رویدادهای فراواقعی در این اثر هستند، قابل توجه است و از این منظر با دیگر آثار عاشورانگاری در دوره­ ی قاجار هم راستا است. همچنین در تمام نمونه های مورد پژوهش اهمیت و احترام ویژه به اهل­بیت، درحالت های گوناگون و حتی شهادت، از مواردی است که گفته پرداز با ترکیب شبکه­ای از معانی پنهان متصل به­هم به آن ها پرداخته است. به­طور کلی، می توان گفت تنوع مضامین مستقل با تاکید بر درک بیشتر رنج اهل بیت و پویایی اثر مورد مطالعه، از دلایل تداوم حضور آن در مناسک عزاداری امروز در حسینیه ی کبابی بیرجند است.

کلیدواژه ها:

پرده قلمکار ، حسینیه کبابی بیرجند ، عاشورانگاری