عاملیت زمان و مکان در پیدایش و سرکوب جنبش به آفریددر خراسان دوره ی گذار اموی عباسی

قیام به آفرید (۱۲۹۱۳۱ق/۷۴۶۷۴۹م) یکی از نخستین جنبش های ایرانیان در دوره ی گذار از امویان به عباسیان است که با هدف احیای آیین زرتشت در خراسان (نواحی زوزن، خواف و میان نیشابور و هرات) شکل گرفت. این جنبش تحت تاثیر شرایط زمانی (آشوب سیاسی پس از سقوط امویان، قیام ابومسلم و فشار بر زرتشتیان) و ویژگی های مکانی (خراسان در جایگاه کانون مقاومت ایرانی و محل تلاقی فرهنگ زرتشتی و اسلام نوظهور) پدید آمد. به آفرید، با تلفیق عناصر زرتشتی و آموزه های اسلامی، آیینی اصلاحی برای حفظ هویت ایرانی و مقاومت در برابر سلطه ی اعراب ارائه داد. این مقاله به دنبال نشان دادن این موضوع است که چگونه ساختارهای زمانی مکانی زمینه ی شکل گیری جنبش را فراهم آوردند، اما تضاد آن با منافع ابومسلم و موبدان سنتی زرتشتی و تمرکز قدرت نظامی عباسیان در خراسان به سرکوبی سریع آن انجامید. این مورد نمونه ای از تاثیر متقابل زمان و مکان بر جنبش های اجتماعی مذهبی ایران پس از اسلام است. دستاورد تحقیق نشان می دهد که جنبش به آفرید نه صرفا بدعتی مذهبی بلکه محصول مستقیم شرایط زمانی (گذار اموی عباسی) و مکانی (خراسان) بود و سرکوب آن نیز در نتیجه ی همان ساختارها صورت گرفت؛ یعنی زمانی که ابومسلم برای پیروزی نهایی علیه امویان به اتحاد با عناصر سنتی زرتشتی نیاز داشت و جنبش اصلاحی به آفرید به تهدیدی برای وحدت جبهه تبدیل شد. این بررسی به درک بهتر مکانیسم های شکل گیری و شکست جنبش های اجتماعی مذهبی در تاریخ ایران اسلامی کمک می کند و بر اهمیت تحلیل هم زمان عوامل زمانی و مکانی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

به آفرید ، خراسان ، زمان و مکان ، جنبش اصلاحی گری دینی ، ابومسلم خراسانی ، دوره اموی عباسی