جایگاه آتشکده ی آذر برزین مهر خراسان در ادبیات دینی زرتشتی و منابع اسلامی

آتشکده ی آذر برزین مهر، که طبق روایات کهن در قلمرو پرثوه در نزدیکی منطقه ی تاریخی ریوند خراسان واقع بود، به عنوان نماد فره­مندی و حفاظت ایزدی، با مایملک طبقه ی برزگران ارتباط داشت. آتشکده ی آذر برزین­مهر، در کنار آذرفرنبغ و آذرگشنسب، تداعی­گر تقسیمات کشوری و آذرگاهی شاهنشاهی ساسانی بین اشکانیان، پارسیان و مادها بود. از همین رو مسئله ی اصلی تحقیق حاضر تبیین جایگاه محوری آتشکده ی آذربرزین مهر، در یک تثلیث مقدس آذرگاهی، است. هدف کلی این پژوهش بازشناسی جایگاه فرهنگی آتشکده ی آذر برزین مهر در جغرافیای فرهنگی خراسان بوده که با اتکا به روش تحقیق تاریخی و با مراجعه به متون اصیل زرتشتی، آثار فارسی میانه ، کتیبه­ها، متن­های ادبی و نگاشته های تاریخی جغرافیایی سده­های نخست هجری انجام پذیرفته است. پژوهش حاضر به این سوال پاسخ می دهد که آتشکده ی آذر برزین مهر چه جایگاهی در متون دینی زرتشتی و آثار تاریخ نگاران مسلمان سده­های نخست هجری داشته است. نتایج تحقیق نشان می دهد که شواهد موکد نقلی در متون زرتشتی، در کنار بازتاب آن ها در کتب تاریخی اسلامی، بر جایگاه والای آتشکده ی مزبور، به رغم یک درجه تنزل رتبه ی طبقه ی واستریوشان در ساختار طبقاتی جامعه ی ساسانی، دلالت دارد. ازجمله دستاوردهای پژوهشی مقاله کنونی می­توان به مواردی همچون بررسی چگونگی تغییر وضعیت آتش مقدس آذر برزین­مهر از حالت سیار به ساکن و امکان بازگشت مجدد آن به حالت سیار، ریشه­یابی دقیق لفظ آذر برزین­مهر، تدقیق پیرامون عایدات آتشکده، امعان نظر پیرامون زوایای گوناگون ارتباط نام آذر برزین با ایزد مهر و همچنین نحوه ی ارتباط آتشکده ی موردنظر با طبقه ی برزگران و گاهنبارهاست.

کلیدواژه ها:

ساسانیان ، دین زرتشتی ، خراسان ، آتشکده ی آذر برزین مهر ، نیشابور ، ریوند