نقش بازرسی های دوره ای پیشگیرانه در کاهش حریق های اماکن پرخطر اراک: رویکردی داده محور به اولویت بندی و اثربخشی

زمینه و هدف: آتش سوزی در اماکن پرخطر شهری همواره یکی از چالش های اساسی مدیریت بحران و ایمنی شهری محسوب می شود که پیامدهای آن نه تنها خسارات مالی سنگین، بلکه تلفات جانی و آسیب های اجتماعی گسترده ای را به همراه دارد. کلان شهر اراک به عنوان یکی از قطب های صنعتی کشور، به دلیل وجود صنایع سنگین نظیر پالایشگاه، پتروشیمی، شهرک های صنعتی متعدد، انبارهای مواد شیمیایی، بافت فرسوده تاریخی و کاربری های مختلط تجاری-مسکونی، در معرض ریسک بالای حریق قرار دارد. تجربه جهانی و داخلی نشان داده است که سرمایه گذاری در حوزه پیشگیری، همواره مقرون به صرفه تر از واکنش پس از وقوع حادثه است. در این میان، بازرسی های دوره ای پیشگیرانه از اماکن پرخطر به عنوان یکی از موثرترین و کم هزینه ترین ابزارهای پیشگیری از حریق شناخته می شود. این پژوهش با هدف اصلی بررسی نقش بازرسی های دوره ای پیشگیرانه در کاهش حریق های اماکن پرخطر کلان شهر اراک و ارائه الگویی داده محور برای اولویت بندی بازرسی ها بر اساس شاخص ریسک طراحی و اجرا شده است.روش پژوهش: این مطالعه از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی است که با رویکردی آمیخته (کمی-کیفی) انجام شده است. داده های آماری حریق های رخ داده در بازه زمانی پنج ساله (۱۳۹۸-۱۴۰۲) از سامانه ثبت حوادث سازمان آتش نشانی و خدمات ایمنی شهرداری اراک استخراج گردید. جامعه آماری شامل کلیه اماکن پرخطر شناسایی شده در شهر اراک در پنج کاربری اصلی صنعتی، تجاری پرتراکم، انبارها و مراکز لجستیکی، بافت فرسوده مسکونی و مراکز درمانی-آموزشی بود. نمونه گیری به روش سرشماری از میان ۳۸۵ مکان پرخطر ثبت شده در سامانه بازرسی سازمان انجام شد. ابزار گردآوری داده ها شامل چک لیست بازرسی ۴۲ گویه ای در هفت حوزه ایمنی، فرم ثبت حریق و پرسشنامه کارشناسی بود. برای تحلیل داده ها از آزمون های آماری توصیفی (فراوانی، میانگین، انحراف معیار) و استنباطی (ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیون لجستیک) با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه ۲۶ استفاده شد. همچنین برای تحلیل مکانی و اولویت بندی اماکن، از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) بهره گرفته شد.یافته ها: نتایج پژوهش نشان داد که بین فراوانی بازرسی های دوره ای و کاهش بروز حریق رابطه معکوس و معناداری وجود دارد (r = -۰.۶۲، p < ۰.۰۱). اماکنی که حداقل دو بار در سال بازرسی می شدند، ۴۳ درصد کاهش در بروز حریق را نسبت به اماکنی که کمتر از یک بار در سال بازرسی می شدند، تجربه کرده بودند. تحلیل رگرسیون لجستیک نشان داد متغیرهای «تعداد بازرسی در سال»، «سابقه حریق قبلی» و «نوع کاربری» به ترتیب با ضرایب بتای ۰.۴۱، ۰.۳۵ و ۰.۲۸ پیش بینی کننده های معنادار کاهش حریق بودند. همچنین نتایج نشان داد که کیفیت بازرسی (سطح تخصص بازرس و کامل بودن چک لیست) به اندازه فراوانی بازرسی در کاهش حریق موثر است. اولویت بندی اماکن بر اساس شاخص ترکیبی «ریسک-بازرسی» نشان داد ۲۷ درصد اماکن در طبقه ریسک بسیار بالا (نیازمند بازرسی ماهانه)، ۳۸ درصد در طبقه ریسک بالا (بازرسی فصلی)، ۲۵ درصد در طبقه ریسک متوسط (بازرسی شش ماهه) و ۱۰ درصد در طبقه ریسک پایین (بازرسی سالانه) قرار دارند.نتیجه گیری: بازرسی های دوره ای هدفمند و مبتنی بر داده، ابزاری اثربخش در کاهش حریق های اماکن پرخطر اراک است. پیشنهاد می شود سازمان آتش نشانی اراک نظام بازرسی خود را از رویکرد واکنشی و پراکنده به رویکرد پیشگیرانه داده محور و مبتنی بر ریسک تغییر دهد و منابع محدود بازرسی را بر اساس شاخص ریسک تخصیص دهد. استقرار سامانه یکپارچه ثبت و پایش بازرسی ها، تدوین دستورالعمل بازرسی مبتنی بر ریسک (RBI)، آموزش تخصصی بازرسان و هماهنگی بین بخشی با شهرداری، اتاق اصناف و اداره کار از جمله راهکارهای عملی پیشنهادی است.

کلیدواژه ها:

بازرسی پیشگیرانه ، آتش نشانی اراک ، اماکن پرخطر ، تحلیل ریسک ، پیشگیری از حریق ، اولویت بندی مبتنی بر ریسک