تاثیر دین اسلام بر توسعه کارآفرینی با در نظر گرفتن نقش تعدیل کننده بانکداری اسلامی مطالعه موردی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی OIC

مقدمه: در دنیای امروز، کارآفرینی به عنوان یکی از عوامل کلیدی توسعه اقتصادی و ایجاد اشتغال در کشورهای مختلف شناخته می شود. در این میان، کشورهای اسلامی با چالش های خاص خود در زمینه کارآفرینی مواجه هستند. برخی از پژوهشگران استدلال می کنند که دین اسلام می تواند مانع توسعه فعالیت های کارآفرینانه در جوامع مسلمان باشد. این نگرش به ویژه زمانی مطرح می شود که محدودیت هایی همچون منع قرض با بهره (ربا) در اسلام وجود دارد. باوجوداین، حضور بانکداری اسلامی به عنوان یک سیستم مالی مطابق با شریعت، می تواند به عنوان یک ابزار مالی جایگزین، این موانع را برطرف کرده و شرایط مناسبی را برای توسعه کارآفرینی فراهم کند. بر همین اساس، هدف اصلی این تحقیق، بررسی تاثیر دین اسلام و نظام بانکداری اسلامی بر فعالیت های کارآفرینانه در کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی (OIC) است. در این تحقیق، به بررسی این موضوع پرداخته می شود که آیا اسلام به عنوان یک دین می تواند مانع توسعه کارآفرینی شود یا خیر و اینکه نقش بانکداری اسلامی در تقویت یا تعدیل این اثرات چیست. سوال اصلی تحقیق این است که آیا در کشورهای مسلمان با سیستم بانکداری اسلامی، فعالیت های کارآفرینانه تقویت می شود یا اینکه محدودیت های شرعی همچنان تاثیر منفی دارند. این مطالعه با هدف گشودن این بحث و ارائه توصیه هایی برای بهبود شرایط کارآفرینی در کشورهای اسلامی انجام شده است.روش: به منظور بررسی تاثیر دین اسلام بر کارآفرینی با در نظر گرفتن نقش تعدیل کننده بانکداری اسلامی بر این رابطه، به تبعیت از کامدجو[۱] (۲۰۲۴) و فرزانگان و بادرلین[۲] (۲۰۲۳) از برآورد مدل های رگرسیونی زیر استفاده می شود:Business Creationit = 𝜶۰ + 𝜶۱ Islamit + 𝜶۲ Islammis Bankingit + 𝜷۱ Controlsit + eit(مدل اول)Business Creationit = 𝜶۰ + 𝜶۱ Islamit + 𝜶۲ Islamis Bankingit + 𝜶۴ Islamit * Islamis Bankingit + 𝜷۱ Controlsit + eit(مدل دوم)عبارت تعاملی (Islamit * Islamis Bankingit): نقش تعدیل کننده نظام بانکداری اسلامی در تحریک ایجاد کسب وکار از طریق افزایش شمول مالی جمعیت مذهبی مسلمان؛کارآفرینی کارآفرینی (Business Creation): تعداد مشاغل تازه ثبت شده به ازای هر ۱۰۰۰ نفر در سن کار (۱۵-۶۴)؛متغیرهای مستقلاسلام (Islam): متغیر مجازی که اگر اسلام دین رسمی یک کشور باشد، مقدار ۱ و در غیر این صورت ۰ است؛بانکداری اسلامی (Islamis Banking): سهم بخش بانکداری اسلامی از کل دارایی های بانکی کشور؛ متغیرهای کنترلسطح تولیدات اقتصادی (GDP): لگاریتم تولید ناخالص داخلی سرانه؛اعتبارات بانکی (Credit): اعتبار داخلی پرداخت شده توسط بانک ها به بخش خصوصی (به عنوان درصد تولید ناخالص داخلی)؛نمونه آماری تحقیق شامل ۵۷ کشور عضو سازمان همکاری های اسلامی (OIC) است. به منظور تجزیه وتحلیل داده ها از روش پانل دیتا (Panel data) استفاده می شود. تمامی تجزیه وتحلیل ها با کمک نرم افزار ایویوز نسخه ۱۳ انجام می­گیرد.نتایج: یافته­های تحقیق برای مدل اول نشان می­دهد که متغیر دین اسلام به میزان ۲۱/۰ درصد، اثرگذاری منفی و معنادار بر متغیر کارآفرینی در کشورهای مورد بررسی داشته است. همچنین مشاهده می­شود که متغیرهای تولیدات اقتصادی و اعتبارات بانکی اثرگذاری مثبت به میزان ۳۹/۱ و ۹۸/۰ درصد بر متغیر کارآفرینی داشته است. بر همین اساس نتیجه­ می­شود در غیاب بانکداری اسلامی، متغیر دین اسلام نمی تواند به بهبود وضعیت کارآفرینی در کشورهای با جمعیت مسلمان منجر شود.دیگر یافته­ها برای مدل دوم نشان می دهد که متغیر دین اسلام و بانکداری اسلامی به تنهایی به میزان ۱۴/۰ و ۳۶/۰ درصد اثر­گذاری منفی بر متغیر کارآفرینی خواهند داشت؛ ولی زمانی که متغیر بانکداری اسلامی به صورت هم زمان با دین اسلام در نظر گرفته می شود، می تواند به میزان ۲۵/۱ درصد اثرگذاری مثبت و معنادار بر توسعه کارآفرینی در کشورهای مورد بررسی داشته است. به دیگرسخن، دین اسلام و وجود آن در یک کشور، زمانی می­تواند توسعه کارآفرینی را در پی داشته باشد که ابزارهای آن ازجمله بانک­های اسلامی نیز وجود داشته باشند. دیگر ضرایب نیز نشان می دهد که متغیرهای تولیدات اقتصادی و اعتبارات بانکی اثر­گذاری مثبت به میزان ۴۴/۱ و ۱۸/۱ درصد بر متغیر کارآفرینی داشته است.بحث و نتیجه گیری: نتایج این تحقیق نشان می دهد که اسلام به عنوان دین دولتی، در کشورهایی که بانکداری اسلامی وجود ندارد، رابطه منفی با کارآفرینی دارد. در این کشورها، محدودیت های شرعی در زمینه تامین مالی، مانند ممنوعیت بهره، بر فعالیت های کارآفرینانه تاثیر منفی می گذارد؛ اما در کشورهایی که بانکداری اسلامی وجود دارد، این اثرات منفی از بین می رود. استفاده از بانک های اسلامی در این کشورها، کارآفرینان را در جایگاهی مشابه با کارآفرینان در سیستم های غیراسلامی قرار می دهد و امکان تامین مالی بدون موانع شرعی را فراهم می کند. همچنین نتایج تحقیق نشان می دهد که در کشورهایی که بانکداری اسلامی در سیستم مالی آنها حضور دارد و اسلام به عنوان دین دولتی است، تاثیرات مثبتی بر توسعه کارآفرینی مشاهده می شود. این نشان می دهد که نقص در سیستم های مالی اسلامی، و نه خود دین اسلام، مانع کارآفرینی است. بنابراین، تقویت و توسعه بانک های اسلامی در کشورهای اسلامی می تواند به تقویت کارآفرینی و توسعه اقتصادی در این کشورها کمک کند. همچنین این یافته ها بر لزوم توجه به بانکداری اسلامی در کنار دیگر ابزارهای مالی تاکید دارد تا بتوان از اثرات مثبت دین اسلام در توسعه کارآفرینی بهره برد. براساس یافته های تحقیق که نشان داد دین اسلام در صورت وجود بانک های اسلامی می تواند اثرات مثبت بر توسعه کارآفرینی داشته باشد، پیشنهاد می شود که اولا، سعی شود در کشورهای اسلامی، موضوع کارآفرینی و توجه به آن در اولویت قرار داشته باشد تا ازاین طریق کشورهای اسلامی در زمینه نوآوری و کارآفرینی تقویت شود و ثانیا پیشنهاد می شود در کنار توجه به بحث دین داری در این کشورها، ابزارهای دیگر همانند بانک های اسلامی نیز تقویت و توسعه یابد تا بتوان از اثرات همه جانبه دین اسلام در زمینه تقویت و توسعه کارآفرینی بهره جست.تقدیر و تشکر: از تمامی افرادی که در فرایند ارزیابی، داوری و پذیرش مقاله نقش داشته اند سپاسگزاری می­شود.تعارض منافع: نویسندگان هیچ­گونه تضاد منافعی برای اعلام مرتبط با محتوای مقاله ندارند.

کلیدواژه ها:

دین اسلام ، کارآفرینی ، بانکداری اسلامی ، سازمان همکاری اسلامی ، نظام بانکداری ، توسعه اقتصادی