واکاوی نرخ های پرداختی در زکات و خمس؛ رهیافتی برای نظام مالیاتی ایران

مقدمه و اهداف: نظام پرداخت های اجباری صدر اسلام مشتمل بر انواع پرداخت ها بوده که هرکدام ویژگی های خاص خود را داشته است. در این میان زکات و خمس دو پایه مهم برای تامین مالی هزینه ها در صدر اسلام بوده اند که در چهارچوب نرخ ها و معافیت های خاصی قرار گرفته اند. منظور از دوره صدر اسلام بازه زمانی دوران بعثت تا عصر تابعین یعنی دوران پیامبرn تا عصر امویان یا به طور گسترده تر تا دوره اتباع تابعین یعنی عصر اول خلافت عباسی است (عزیزی، ۱۳۹۸). حکومت ها در آن دوران نیز برای اداره مخارج خود مردم را مجبور به پرداخت وجوهی می کردند تا بتوانند امور کشور را رسیدگی کنند و در اصطلاح، کشورداری کنند؛ چیزی که شارع نیز به آن توجه داشته و زکات ابدان، زکات اموال و خمس را مبتنی بر آن واجب کرده تا بخشی از آن به دولت اسلامی تعلق گیرد و بخشی مستقیما به تحقق اهداف دولت اختصاص یابد. با تکیه بر تعریف مالیات مبنی بر پرداخت اجباری، که توسط حکومت بر افراد یا نهادها تحمیل می شود (کاکس  و دیگران، ۲۰۲۴)، زکات و خمس را به عنوان دو پرداختی واجب صدر اسلام که ازطرف شارع وضع شده در نظر می گیریم. براکت های مالیاتی در نظام پرداخت اجباری اسلام با معیار نصاب تعیین می شوند. نصاب مقدار زکاتی را بیان می کند که در هر قلم از اقلام زکوی باید پرداخت شود. واکاوی این مقادیر، با کشف مقاصد شریعت در نظام مالیات ستانی عصر نبویn، الهام بخش رهیافت هایی برای نظام مالیاتی جامعه اسلامی خواهد بود که هدف این مقاله را شکل می دهد. روش پژوهش: این پژوهش از روش تحقیق کمی و کیفی بهره برده و ماهیت کاربردی دارد و با روش توصیفی تحلیلی به گردآوری اطلاعات کتب و مقالات ازطریق مطالعات کتابخانه ای و سامانه های علمی پرداخته است. برای نیل به هدف مقاله پرداخت های اجباری زکات و خمس، تبیین و نصاب های آنها بررسی شده است. در بررسی نصاب های زکات و خمس، مقایسه ها و همسان سازی هایی صورت گرفته تا مقادیر معادلی به دست آید و الگوهای نصاب ها کشف و استخراج شود. بخشی از این کار به کمک رابطه های ریاضی و استفاده از جدول تناسب صورت پذیرفته و در این جهت مظنه گیری برخی نسبت ها ازطریق مراجعه به بازار مجازی تحقق یافته است. درنهایت، نتایج حاصل، به نمودارهایی منتقل شد تا استنباط و استفاده از آنها آسان تر و با اطمینان بیشتری انجام شود. نکته پایانی در روش پژوهش این است که در بخشی از مقاله که مبتنی بر نظرات فقهی فقها بوده، به اقوال مشهور اکتفا شده و از ورود به اختلافات فقهی خودداری شده است. همچنین، نظرات فقهی اهل سنت نیز به دلیل اختلاف در مبانی مورد توجه قرار نگرفته؛ اگرچه بررسی ها نشان از تایید یافته های پژوهش در فقه اهل سنت دارد که مورد استفاده اغلب کشورهای اسلامی است. یافته ها: تحلیل نصاب های زکات و خمس، رهیافت هایی را حاصل آورده که برخی از آنها به این قرار است: روایات باب زکات[۱] و مقادیر زکات نشان می دهد، شارع دقت عقلی را در تعیین مقدار مال زکوی و زکات آن مورد توجه قرار نداده و بیشتر به سهولت پرداخت زکات از طرف مودیان اهمیت داده است. در نظام اسلامی باید نرخ های پایین، بر بخش تولیدی شامل تولید کالاها یا محصولات اساسی جامعه وضع شده و بر بخش های خدمات و بازرگانی نرخ های بالا وضع شود. همچنین، با رویکرد دیگری می توان گفت: در بخش تولید کالایی، نرخ های پایین و در بخش درآمد اشخاص و خانوار، نرخ های بالای مالیاتی توصیه می شود. به علاوه، در بخش کشاورزی نرخ های بالاتری نسبت به دامداری توصیه می شود و دام های سبک نرخ های پایین تری نسبت به دام های سنگین دارند. شیوه دریافت و پرداخت وجوه زکات و خمس، هم با واسطه گری دولت و هم بدون حضور او انجام می شده و شارع تاکید خاصی روی هیچ کدام از این دو نداشته است. دارایی مالی نیز مورد توجه شارع قرار داشته و فقط از دارایی های غیرمالی، مالیات گرفته نشده است. پولی و مقداری بودن پرداختی زکات و خمس پذیرفتنی است و ترجیحی نسبت به یکدیگر ندارد. در نظام مالیاتی اسلام، با تعیین براکت های مشخص در پایه های مالیاتی مجزا، از ابزار نرخ مالیاتی تنازلی استفاده شده تا تولیدکننده را ترغیب نماید که با تولید بیشتر یا کسب درآمد بیشتر، مشمول نرخ مالیاتی کمتری شود و از این راه سود بیشتری به دست آورد. با توجه به ماهیت و نوع پایه مالیاتی، نرخ های ثابت و تنازلی مالیاتی توجیه پذیر است. بحث و نتیجه گیری: در اسلام به دلیل ایجاد توازن و دوری از گردش اموال در دست سرمایه داران، پرداختی های واجب و مستحب متعددی تعیین شده تا هم فقرا و محرومان، شریک اموال ثروتمندان شوند و هم نیازهای مالی حکومت اسلامی تامین شود. در میان پرداخت های واجب، برخی از آنها مانند زکات و خمس به مثابه مالیات در عصر حاضر هستند؛ زیرا جنبه اجباری ازسوی شارع دارند؛ همان طورکه مالیات، اجبار از ناحیه دولت دارد. یافته های نظام مالیاتی صدر اسلام نشان می دهد دولت اسلامی در جمع آوری و توزیع درآمدهای حاصل از پرداخت های واجب، هم می تواند تصدیگری کند و هم اینکه دست کم در برخی از موارد صرفا نقش هدایتگری، سیاست گذاری و نظارتی را برعهده گیرد و ازطریق فعالیت داوطلبانه افراد در قالب های فردی یا سمن ها تجهیز و تخصیص منابع زکوی انجام پذیرد و به تبع هزینه های دولت کاهش یابد. در نظام مالیاتی اسلامی دارایی مالی مانند درهم و دینار و هم دارایی غیرمالی ازجمله دام و غلات مشمول پرداخت مالیات شده اند و مالیات منحصر در نوع خاصی از آنها نیست. همچنین، پرداخت هر مورد از مواردی که زکات یا خمس به آن تعلق گرفته نیز لزوما در نوع خاصی از کالا یا مال منحصر نیست. پس از نظر شارع مقداری یا پولی بودن پرداختی مالیاتی موضوعیت نداشته بلکه به عنوان تسهیل گری برای مودی طریقیت دارد. این وضعیت نشان می دهد نظام مالیاتی از نوعی انعطاف در پرداخت مالیاتی برخوردار است که ثمره آن راحتی و آسایش مودی مالیاتی خواهد بود؛ زیرا از اموال در دسترس خود اقدام به پرداخت خواهد کرد و زحمت تبدیل آن برعهده اش نیست. ثمره چنین سیاستی، افزایش مودیان مالیاتی و درنتیجه افزایش درآمد دولت و آبادانی خواهد شد. تقدیر و تشکر: نویسندگان از داوران ناشناس و همچنین از پژوهشکده امور اقتصادی که حامی این پژوهش بوده است، تشکر می کنند. تعارض منافع: نویسندگان هیچ گونه تعارض منافعی برای اعلام مرتبط با محتوای این مقاله ندارند.

کلیدواژه ها:

نظام مالیاتی ، اسلام ، زکات ، خمس ، نصاب.