بررسی نقش سامانه های هشدار زودهنگام حریق در پیشگیری از گسترش آتش در بازار تاریخی و بافت مرکزی اراک: رویکردی فنی-مکانی به کاهش ریسک

زمینه و هدف: بافت تاریخی و بازار سنتی شهرها، به دلیل ویژگی های کالبدی خاص نظیر تراکم بالای واحدهای تجاری، مصالح قابل اشتعال، معابر تنگ و پیچیده، شبکه برق فرسوده و نبود تجهیزات نوین ایمنی، همواره در معرض ریسک بالای حریق قرار دارند. بازار تاریخی اراک به عنوان یکی از میراث فرهنگی و اقتصادی این شهر، با چالش های متعددی در حوزه ایمنی حریق مواجه است. سامانه های هشدار زودهنگام حریق، به عنوان ابزاری فنی و پیشگیرانه، می توانند نقش تعیین کننده ای در شناسایی سریع حریق در مراحل اولیه و جلوگیری از گسترش آن ایفا کنند. این پژوهش با هدف اصلی بررسی نقش سامانه های هشدار زودهنگام حریق در پیشگیری از گسترش آتش در بازار تاریخی و بافت مرکزی اراک و ارائه الگویی فنی-مکانی برای استقرار بهینه این سامانه ها طراحی و اجرا شده است.روش پژوهش: این مطالعه از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی است که با رویکردی آمیخته (کمی-کیفی) انجام شده است. جامعه آماری شامل کلیه واحدهای تجاری، انبارها و اماکن عمومی واقع در محدوده بازار تاریخی و بافت مرکزی اراک بود. نمونه گیری به روش سرشماری انجام شد و ۴۸۰ واحد تجاری و ۳۵ انبار مورد بررسی قرار گرفت. ابزار گردآوری داده ها شامل چک لیست ارزیابی فنی سامانه های هشدار (شامل ۲۸ گویه)، پرسشنامه آگاهی و نگرش مالکان و بهره برداران (با پایایی آلفای کرونباخ ۰.۸۴)، مصاحبه نیمه ساختاریافته با کارشناسان و تحلیل مکانی با GIS بود. برای تحلیل داده ها از آزمون های آماری توصیفی و استنباطی (ضریب همبستگی پیرسون، رگرسیون لجستیک) و تحلیل مکانی (تحلیل شعاع پوشش، تحلیل شبکه، تحلیل نقاط داغ) استفاده شد.یافته ها: نتایج نشان داد که تنها ۱۸ درصد از واحدهای تجاری بازار تاریخی اراک به سامانه هشدار زودهنگام حریق مجهز بودند، در حالی که ۶۵ درصد فاقد هرگونه سامانه هشدار و ۱۷ درصد دارای سامانه های ناکارآمد یا فرسوده بودند. تحلیل مکانی نشان داد که توزیع سامانه های موجود تصادفی و غیرهدفمند است و ۷۲ درصد از محدوده بازار در پوشش سامانه های هشدار قرار نمی گیرد. تحلیل نقاط داغ حریق پنج ساله نشان داد که ۴۳ درصد از حوادث در ۱۵ درصد از محدوده بازار رخ داده است که نشان دهنده تمرکز مکانی ریسک است. نتایج رگرسیون لجستیک نشان داد که متغیرهای «نوع کاربری (پارچه فروشی و فرش فروشی)»، «قدمت ساختمان» و «بار آتش» پیش بینی کننده های معنادار ریسک حریق بودند (p < ۰.۰۱). همچنین نتایج نشان داد که در صورت استقرار سامانه هشدار زودهنگام متصل به مرکز فرماندهی ۱۲۵، زمان پاسخ دهی می تواند تا ۴۲ درصد کاهش یابد.نتیجه گیری: استقرار سامانه های هشدار زودهنگام حریق در بازار تاریخی و بافت مرکزی اراک، به ویژه با اتصال به مرکز فرماندهی آتش نشانی، می تواند نقش تعیین کننده ای در کاهش زمان پاسخ دهی و جلوگیری از گسترش آتش ایفا کند. پیشنهاد می شود سازمان آتش نشانی اراک با همکاری شهرداری، میراث فرهنگی و اتاق اصناف، برنامه جامع استقرار سامانه های هشدار زودهنگام را با اولویت بندی مبتنی بر ریسک اجرا کند. استفاده از فناوری های نوین نظیر حسگرهای هوشمند دود و حرارت، سامانه های اینترنت اشیا (IoT)، دوربین های حرارتی و پلتفرم های پایش برخط می تواند اثربخشی این سامانه ها را افزایش دهد.

کلیدواژه ها:

سامانه هشدار زودهنگام ، حریق ، بازار تاریخی اراک ، بافت مرکزی ، پیشگیری از گسترش آتش ، اینترنت اشیا ، تحلیل مکانی