تبیین مفاهیم و کارکردهای هنر اسلامی در اسناد سیاستی جمهوری اسلامی ایران

«هنر اسلامی» مفهومی کانونی در گفتمان فرهنگی پس از انقلاب اسلامی ایران است که به شکل نظام مند در اسناد سیاستی بالادستی جمهوری اسلامی ایران نهادینه شده است. باوجوداین، تحلیل نظام مندی پیرامون چگونگی مفهوم پردازی و کارکردشناسی «هنر اسلامی» در این اسناد صورت نگرفته است. این مقاله با هدف واکاوی این گفتمان رسمی، به این پرسش اصلی پاسخ می دهد: «هنر اسلامی در اسناد سیاستی بالادستی جمهوری اسلامی ایران چگونه مفهوم پردازی شده و چه کارکردهایی برای آن تعریف شده است؟». بدین منظور، با روش تحلیل مضمون ترکیبی مبتنی بر رویکردهای استقرایی و نظری، ۱۵ سند کلیدی از قبیل قوانین، سیاست های کلی و اسناد راهبردی، به صورت هدفمند انتخاب و مضامین مرتبط با هنر در آن ها تحلیل شد.یافته ها نشان می دهند که «هنر اسلامی» در این اسناد یک «برساخت گفتمانی» هنجاری و کارکردگرا است که هویت خود را در یک شبکه معنایی دوقطبی کسب می کند: از منظر ایجابی، از طریق پیوند با «تعهد» به مبانی ارزشی اسلامی و انقلابی؛ و از منظر سلبی، از طریق «تقابل» با «دیگری» متخاصم یعنی تهاجم فرهنگی، ابتذال و غرب. این گفتمان، که بازتاب الگوی سیاست گذاری فرهنگی دولت محور است، مجموعه ای از کارکردهای ابزاری را برای هنر تعریف می کند که شامل ابعاد ایدئولوژیک و تربیتی با هدف ترویج ارزش ها، ابعاد هویتی و فرهنگی برای صیانت از هویت اسلامی-ایرانی و ابعاد سیاسی و امنیتی در راستای مقابله در جنگ نرم و اعمال قدرت نرم است. درنهایت، طی یک فرایند «جابه جایی معنایی» راهبردی، مفهوم «هنر اسلامی» با تغییر گرانیگاه از ابعاد صرفا کلاسیک خود، به عنوان یک استاندارد هنجاری-کارکردی و هم راستا با مفهوم «هنر متعهد» بازتعریف شده است.

کلیدواژه ها:

هنر اسلامی ، هنر متعهد ، سیاست گذاری فرهنگی ، اسناد سیاستی ، جمهوری اسلامی ایران