بازنمایی هویت ملی در میراث معماری ایران «سده های اول تا پنجم هجری»

این پژوهش بازنمایی هویت ملی را در میراث معماری ایران سده های نخست تا پنجم هجری کاوش می کند و به این پرسش می پردازد که سنت های پیشااسلامی، به ویژه عناصر ساسانی، چگونه در قالبی اسلامی بازخوانی شده و در برساخت گفتمان های بعدی هویت ملی ایرانی سهیم گشته اند. هدف، برملا کردن سازوکارهای تداوم و تحول نمادها، نقش مایه ها و منطق فضایی معماری در گذار از دوران ساسانی به اسلامی است؛ دورانی که این میراث به یکی از منابع بنیادین روایت های ملی پیرامون «گذشته ی ایرانی» تبدیل شد. از دیدگاه نظری، پژوهش بر رویکرد اتنوسمبولیک در مطالعات ناسیونالیسم تکیه دارد، به ویژه آثار آنتونی دی. اسمیت و نظریه پردازان خاستگاه های تاریخی ملت ها و نمادهای قومی. در این چارچوب، معماری نه تنها مجموعه ای از فرم ها و فنون، بلکه رسانه ای نمادین است که نشانه های بصری ایران پیشااسلامی را در بستر اسلامی بازآرایی می کند تا روایت های تداوم، اصالت و تمایز فرهنگی ایرانی را استوار سازد. روش شناسی بر پیوند تحلیل تاریخی گفتمانی با رویکرد تصویر مقایسه ای استوار است؛ جایی که متون تاریخی، هنری و تحلیلی با خوانش نظام مند شواهد بصری گچ بری ها، حجاری ها، الگوهای آجرکاری و نقوش گیاهی و هندسی درهم آمیخته است. بناهایی چون مسجد تاریخانه دامغان، مسجد جامع فهرج و شوشتر، آرامگاه اسماعیل سامانی، مسجد جامع اصفهان، گنبد قابوس و برج های خرقان به گونه ای تطبیقی واکاوی شده اند و استدلال های متنی با تصاویر، ترسیم های بازسازی و تحلیل هندسی همراه گشته تا پیوند عینی میان سازمان فضایی و مفاهیم هویتی نمایان شود. یافته ها بر این دلالت دارد که تداوم نقوش گیاهی و هندسی، سازمان فضایی و منطق سازه ای ساسانی در معماری نخستین سده های اسلامی، فراتر از بقای صرف فرم است و با بازتفسیر نمادین همراه؛ گذشته ی شاهنشاهی در چارچوب نوظهور اسلامی ادغام و معنا می یابد. این فرآیند در سده های اول تا پنجم، دستگاهی نمادین از فضاها و نشانه های معماری پدید می آورد که بنیان زیبایی شناختی و معنایی الگوهای بعدی را فراهم کرده و میراث این دوره را به کانون نخستین روایت های تمایز و تداوم «ایران» با دیگر کشورها بدل می سازد.

کلیدواژه ها:

Archaeo-nationalism ، Iranian Architectural Heritage ، Cultural Continuity ، Ethnic Symbolists ، National Identity ، ناسیونالیسم باستان گرا ، میراث معماری ایران ، تداوم فرهنگی ، نمادپردازان قومی ، هویت ملی