بررسی عوامل موثر بر عدم مشارکت پایدار جوامع روستایی در طرح های آبخیزداری (منطقه موردمطالعه: بخش کاکی، استان بوشهر)

چکیده مبسوطمقدمه: عوامل متعددی باعث عدم مشارکت مردمی در طرح های آبخیزداری می شوند که آگاهی از این عوامل در طرح­های آبخیزداری، یکی از اصولی­ترین گام در تحقق مشارکت موثر مردمی و دستیابی به اهداف مدیریت جامع حوزه­های آبخیز است. در این راستا، اولویت­بندی شاخص­ها و زیرشاخص­های موثر بر عدم مشارکت مردمی، گامی اصولی در چرخه مدیریت مردم نهاد آبخیزداری و مدیریت شایسته حوضه­هاست، به طوری­که شناخت عوامل و اولویت بندی های مربوطه راهگشای اتخاذ تدابیری در راستای حذف موانع مشارکتی ذینفعان و مشارکت حداکثری ساکنان حوضه در برنامه­ریزی­های مدیریت جامع و کارآمد آبخیز در سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری و ادارات کل منابع طبیعی و آبخیزداری وابسته به آن در استان­های مختلف کشور است. این مساله ضمن کاهش هزینه­های اجرایی، ضامن موفقیت و اجرای موثرتر پروژه­هاست. هدف از پژوهش حاضر که از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ در حوزه آبخیز کاکی شهرستان دشتی استان بوشهر اجرا شد، شناسایی، طبقه بندی و نیز اولویت بندی عوامل موثر بر عدم مشارکت پایدار جوامع روستایی در طرحهای آبخیزداری بر اساس دیدگاه آبخیزنشینان و کارشناسان است.مواد و روش ها: محدوده محل پژوهش در حوزه آبخیز کاکی است که پس از تعیین عوامل موثر بر عدم مشارکت و طبقه­بندی این عوامل، پرسشنامههای مقایسات زوجی و طیف لیکرت به عنوان ابزار اندازه گیری تهیه و روایی پرسش نامه ها مبتنی بر نظرات خبرگان تائید شد. پس از تکمیل پرسش نامه های تحلیل سلسله مراتبی توسط ۳۴ کارشناس خبره، برای اولویت بندی شاخص ها، از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی استفاده شد. واحد نمونه، خانوار روستایی و به منظور محاسبه حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده شد. بر پایه تعداد خانوار موجود در این دهستان (۸۱۴ خانوار)، تعداد ۲۶۱ پرسشنامه از سرپرست خانوار تکمیل شد. از آزمون فرید­من برای تجزیه واریانس دوطرفه از طریق رتبه بندی و همچنین مقایسه میانگین رتبه­بندی گروه­های مختلف با کاربرد نرم افزار SPSS به کار برده شدنتایج و بحث: نتایج تحلیل سلسله مراتبی نشان داد، از دیدگاه خبرگان، زیرشاخص "عدم آموزش ساکنان حوضه در خصوص طرح­ها و اهداف مربوطه" با میانگین رتبه ۴۹/۸ دارای بیشترین اولویت نسبی و زیرشاخص "دیر بازده بودن طرح های آبخیزداری" با میانگین رتبه ۰۶/۴ دارای کمترین اولویت نسبی در عدم مشارکت مردم در پروژه های آبخیزداری هستند. بر این اساس، از منظر جوامع محلی، زیرشاخص "اختلافات قومی و محلی" با میانگین رتبه ۷۷/۸ دارای بیشترین اولویت نسبی و زیرشاخص "عدم استفاده از گروه­های مروج بومی" با میانگین رتبه ۳۲/۴ دارای کمترین اولویت نسبی در عدم مشارکت مردم در پروژه های آبخیزداری در حوزه آبخیز کاکی می باشند.نتیجه گیری: در حوزه آبخیز کاکی استان بوشهر، نتایج نشان داد که به‎ترتیب شاخص­های طراحی- اجرا، اقتصادی، اجتماعی و درنهایت آموزشی و ترویجی، بیش ترین نقش را در عدم شکل گیری مشارکت این جوامع در پروژه های آبخیزداری داشته اند. نتایج حاصل از رتبه بندی شاخص­های موثر بر عدم مشارکت مردم از دیدگاه جوامع محلی تا حدودی متفاوت نسبت به رتبه بندی کارشناسان خبره بوده و به‎ترتیب شاخص­های اجتماعی، اقتصادی، آموزشی و ترویجی، و درنهایت طراحی- اجرا در عدم شکل گیری مشارکت این جوامع در پروژه های آبخیزداری استان بوشهر در حوزه آبخیز کاکی داشته اند. با توجه به نتایج حاصل از این پژوهش، پیشنهاد می شود برگزاری دوره ها و کلاس های آموزشی با هدف افزایش اطلاعات و دانش جوامع محلی با پروژه های آبخیزداری در اولویت قرار گیرد. همچنین ازآنجاکه معتمدان محلی ازجمله ریش سفیدان و بزرگان، افراد تحصیل کرده، اعضای شورای اسلامی و معلمان روستاها جزو معتمدترین افراد روستا هستند، این گروه ها در کنار سازمان های مردم نهاد (سمن ها) می توانند نقش مروج بومی برای اهالی منطقه را داشته و با ترویج اهداف پروژه ها، زمینه جلب مشارکت مردم در پروژه های مزبور را فراهم نمایند. به علاوه فراهم نمودن شرایطی جهت مشارکت فعال آبخیزنشینان در مراحل مختلف تصمیم گیری، طراحی- اجرا و نگهداری و ترمیم پروژه های آبخیزداری که از آن جمله می توان به تدوین شرح خدمات نوین مدیریت جامع­ های حوزه­های آبخیز بر اساس مشارکت جوامع محلی و سایر ذینفعان اشاره کرد. فراهم نمودن شرایطی برای به کارگیری نیروی محلی و افراد روستا در اجرای پروژه ها و ایجاد نوعی اشتغال برای آن ها که از آن جمله می توان به عقد قراردادهای پیمانکاری با شورا یا اهالی روستا و یا اصلاح قراردادهای پیمانکاران و تنظیم و گنجاندن شرط به کارگیری از اهالی منطقه در اجرای پروژه ها اشاره کرد.

کلیدواژه ها:

آزمون های فریدمن ، تحلیل سلسله مراتبی فازی ، طرح­ ، های آبخیزداری ، مدیریت آبخیز ، مشارکت آبخیزنشینان