ارزش گذاری اقتصادی برخی از خدمات اکوسیستم مرتعی (مطالعه موردی: حوزه آبخیز کلاشک، شهرستان گیلانغرب)

چکیده مبسوطمقدمه: جنگل ها و مراتع از غنی ترین منابع ارائه دهنده خدمات اکوسیستمی به شمار می آیند. با رشد جمعیت و افزایش بهره برداری از منابع طبیعی، تقاضا برای این خدمات به طور چشمگیری افزایش یافته است. به همین دلیل، درک این خدمات و وابستگی جوامع انسانی به آن ها ضرورت توسعه چارچوب های نظام مند برای ارزش گذاری اقتصادی را آشکار می سازد. در این میان، مراتع زاگرس به عنوان یکی از مهم ترین اکوسیستم های کشور، با تهدیدات فزاینده ای مواجه است. اگرچه این مراتع نقش بی بدیلی در تنظیم چرخه آب و خاک، حفظ تنوع زیستی و تامین معیشت جوامع محلی ایفا می کنند، اما فشار روزافزون بهره برداری و مدیریت ناپایدار، بقای این اکوسیستم های ارزشمند را با خطر جدی مواجه ساخته است. هدف از این مطالعه، ارزش گذاری اقتصادی مهم ترین خدمات اکوسیستم مرتعی در حوزه آبخیز کلاشک می باشد.مواد و روش ها: در این تحقیق حوزه آبخیز کلاشک با مساحت ۲/۹۱۱۰ هکتار در در شهرستان گیلانغرب در استان کرمانشاه مورد مطالعه قرار گرفت. در گام نخست، کلیه نقشه های پایه موردنیاز شامل نقشه های توپوگرافی، پوشش گیاهی، کاربری اراضی و خاک در محیط GIS تهیه و پردازش شدند. سپس مهم ترین خدمات اکوسیستمی شامل خدمات تنظیمی (کارکردهای ترسیب کربن و تولید اکسیژن)، خدمات حمایتی (کارکردهای تولید خاک و حفاظت از مواد مغذی خاک) و خدمات تامینی (کارکرد تولید علوفه) برآورد شدند و در گام بعدی با استفاده از روش هزینه-جایگزین مورد ارزش گذاری اقتصادی قرار گرفتند. در نهایت ارزش کل اقتصادی خدمات اکوسیستمی در کاربری مرتع برآورد گردید.نتایج و بحث: ارزش اقتصادی هر هکتار از مراتع منطقه مورد مطالعه معادل ۷۸۴,۲۴۷ هزار ریال در هکتار در سال برآورد شد. از این میان، کارکردهای تولید اکسیژن (۵۰۳،۷۹۵ هزار ریال) و ترسیب کربن (۲۴۸،۹۷۶ هزار ریال) بیشترین سهم را در ارزش اقتصادی داشتند. میانگین ترسیب کربن در مراتع حوضه ۹۶/۲۴ تن در هکتار برآورد شد که ۸۷ درصد آن (۷۴/ ۲۱ تن) در بخش خاک ذخیره شده است که نشان می دهد خاک مراتع به عنوان مهم ترین مخزن کربن عمل می کند. در بخش تولید اکسیژن، محاسبات مبتنی بر فرمول فتوسنتز نشان داد که هر هکتار از مراتع حوضه به طور میانگین سالانه ۷/۳ تن در هکتار (۸/۱۱۰۷۷ تن برای کل حوضه) اکسیژن تولید می کند که معادل تامین نیاز سالانه ۱۲ نفر است. می توان استنباط کرد که هرچه پوشش مراتع غنی تر و وسعت آن بیشتر باشد، توانایی مرتع در ترسیب کربن و تولید اکسیژن بیشتر می شود. همچنین ارزش اقتصادی کارکرد تولید علوفه ۲۹،۵۴۰ هزار ریال در هکتار محاسبه شد. بر اساس نتایج، کاربری مراتع حوزه آبخیز کلاشک نسبت به سایر کاربری­های موجود در حوضه، نقش حیاتی در حفاظت از خاک و جلوگیری از فرسایش ایفا می کنند. برای مثال، مراتع حوضه با میانگین فرسایش ۸۵/۱۳ تن در هکتار، عملکرد بهتری نسبت به اراضی کشاورزی منطقه (۴۳/۱۷ تن در هکتار) دارند. همچنین مراتع مورد مطالعه سالانه از هدررفت ۳۵۸۰ کیلوگرم خاک در هکتار جلوگیری می کنند که ارزش اقتصادی حفاظت از مواد مغذی خاک را به ۱،۸۱۵ هزار ریال در هکتار می رساند. به علاوه ارزش اقتصادی کارکرد تولید خاک برای هر هکتار مرتع ۱۲۱ هزار ریال برآورد شد. این نتایج حاکی از نقش قابل توجه مراتع در تولید و حفظ خاک حاصلخیز است، هرچند که ارزش اقتصادی محاسبه شده در مقایسه با سایر خدمات اکوسیستمی پایین تر به نظر می رسد. این تفاوت عمدتا ناشی از بازه زمانی طولانی موردنیاز برای تشکیل خاک و روش محاسبه مبتنی بر هزینه های جایگزینی است. این نتایج به وضوح نشان می دهد که مراتع نه تنها از نظر اکولوژیک، بلکه از جنبه اقتصادی نیز نقش حیاتی در تنظیم چرخه های بیوژئوشیمیایی و تعدیل تغییرات اقلیمی ایفا می کنند.نتیجه گیری: ارزش گذاری منابع زیست محیطی مانند مرتع دو کاربرد مهم دارد که اهمیت آن را برجسته تر می کند. اول، در تحلیل هزینه-فایده جهت جلب حمایت های اقتصادی برای حفاظت از مراتع و تعیین میزان خسارت برای تخریب کنندگان مراتع بکار می رود و دوم، ارزش های اقتصادی برآورد شده می تواند در تولید درآمد ناخالص بخشی از اقتصاد مورد استفاده قرار بگیرد. یافته ها نشان دهنده ارزش اقتصادی قابل توجه خدمات اکوسیستمی مراتع حوزه آبخیز کلاشک در شهرستان گیلانغرب است. این اکوسیستم ارزشمند با تهدیداتی همچون چرای بی رویه دام، تغییر کاربری اراضی، فرسایش آبی و تغییرات الگوی بارش ها مواجه است که لزوم توجه ویژه به مدیریت پایدار آن را بیش از پیش آشکار می سازد. نتایج این تحقیق می تواند به عنوان مبنایی علمی برای تصمیم گیری های مدیریتی و برنامه ریزی های حفاظتی جهت تعادل بخشی میان ظرفیت و تعداد دام و همچنین بهبود روش های چرا در مراتع مورد استفاده قرار گیرد تا از یک سو هم به نیازهای معیشتی جوامع محلی توجه شود و از سوی دیگر، سلامت اکوسیستم های مرتعی حفظ گردد.

کلیدواژه ها:

ارزش گذاری اقتصادی ، حوزه آبخیز کلاشک ، خدمات اکوسیستمی ، روش هزینه جایگزین ، مدیریت مراتع