گونه شناسی انتقادی رویکردهای مواجهه با روایات خشونت گرا در آثار مهدوی پژوهی معاصر

در روایات شیعه دوازده امامی، ضمن بشارت به ظهور حضرت مهدی(ع)، عباراتی وجود دارد که تصویری از جنگ و کشتارهای قهرآمیز ارائه می دهند. این روایات در دهه های اخیر به یکی از موضوعات چالش برانگیز در مطالعات آخرالزمانی تبدیل شده اند. پژوهش حاضر با هدف گونه شناسی انتقادی و ارزیابی رویکردهای محققان مسلمان در مواجهه با این روایات و شناسایی خلاهای پژوهشی در این حوزه انجام شد. بدین منظور، آثار محققان مسلمان (شیعه، اهل سنت، وهابی) که طی حدود چهار دهه اخیر به صورت مستقیم به نقد، دفاع یا تاویل این روایات پرداخته اند، با رویکرد توصیفی تحلیلی بررسی و براساس نوع مواجهه با این روایات گونه شناسی و ارزیابی شد. این آثار ابتدا در دو دسته «بررسی دلالتی» و «بررسی دلالتی اسنادی» طبقه بندی و سپس دیدگاه موافقان و مخالفان انگاره مهدویت شیعی ذیل آنها تحلیل شد. یافته های پژوهش نشان داد که مخالفان، به ویژه وهابی ها، از میان روایات مهدی فقط چند روایت خاص را که زمینه مناسبی برای طعن و نقد شیعه فراهم می کند، گزینش و برجسته کرده اند، بدون آنکه به بررسی اسنادی، بسترهای تاریخی یا نقدهای درون مذهبی این روایات توجه کنند. در مقابل، محققان موافق، بخشی از روایات خشونتی را که جامعیت تحلیلی کافی ندارد، از منظر دلالتی یا دلالتی اسنادی بررسی کرده اند.  تاکنون سنخ شناسی جامعی از این روایات همراه با تطورسنجی، تحلیل تاریخی، بسترکاوی اجتماعی و مقایسه نقل های معصومان(ع) انجام نشده و از روش های نوین حدیث پژوهی برای تاریخ گذاری و کشف زمینه های تولید این روایات نیز بهره گرفته نشده است. ازاین رو، پژوهش حاضر با شناسایی و استخراج خلاهای موجود، زمینه ای برای طراحی پژوهش های روشمند، مسئله محور و تاریخ نگر در مطالعات مهدوی فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

مهدی(ع) ، مطالعات مهدوی ، مهدوی پژوهی ، روایات مهدویت ، روایات خشونت گرا ، منجی گرایی