تحلیل زیبایی‎شناسانه بافت در فیلم با تاکید بر الگوی ساختاری لوسی دونالدسون (مطالعه موردی فیلم «مادر» اثر علی حاتمی)

بافت، به عنوان یکی از بنیادی‎ترین عناصر زیبایی‎شناختی در سینما، نقشی محوری در شکل‎دهی به تجربه ادراکی و عاطفی مخاطب ایفا می‎کند. این مفهوم که ریشه در هنرهای تجسمی و موسیقی دارد، در مطالعات سینمایی فارسی، تا جایی که پژوهشگر بررسی کرده است، به‎گونه‎ای نظام‎مند و مستقل مورد واکاوی قرار نگرفته است. هدف اصلی پژوهش حاضر، پر کردن همین خلا نظری و تحلیلی در مطالعات سینمایی فارسی است. به این منظور پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش اصلی است که بافت ساختاری در فیلم سینمایی چگونه شکل می‎گیرد و بر اساس الگوی لوسی فایف دونالدسون، چه رابطه‎ای میان عناصر مادی و معنایی در خلق تجربه زیبایی‎شناسانه برقرار است؟برای پاسخ به این پرسش، پژوهش با تکیه بر نظریه «بافت ساختاری» دونالدسون شکل گرفته است. او با الهام از استعاره تار و پود در پارچه، ساختار فیلم را متشکل از دو محور اصلی می‎داند: محور افقی یا پود (هم‎نشینی) که شامل عناصر زمانی و اجرایی چون روایت، تدوین، صدا، موسیقی، تکنیک و ژانر است؛ و محور عمودی یا تار (جانشینی) که به عناصر معنایی و مضمونی مانند میزانسن، شخصیت‎پردازی، لحن، بازیگری، دیالوگ، ایدئولوژی و سبک بازمی‎گردد.پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل محتوای جهت‎دار، فیلم «مادر» (۱۳۶۸) ساخته علی حاتمی را به عنوان نمونه‎ای شاخص از سینمای شاعرانه و نوستالژیک ایران برگزیده است. انتخاب این فیلم به‎دلیل پیوند عمیق و ارگانیک میان عناصر تصویری، صوتی و روایی و نیز ظرفیت بالای آن در بازنمایی لایه‎های معنایی و ایدئولوژیک صورت گرفته است. تحلیل داده‎ها بر اساس تطبیق مولفه‎های فیلم با دو محور افقی و عمودی مدل دونالدسون نشان می‎دهد که بافت فیلم «مادر» نه‎تنها برآمده از کیفیت‎های مادی و فناورانه تصویر و صدا نیست، بلکه حاصل تعامل هم‎زمان عناصر زمانی  اجرایی (روایت، تدوین، موسیقی) و عناصر معنایی  ایدئولوژیک (میزانسن، شخصیت‎پردازی، سبک) است و این تعامل، حس نوستالژی، فقدان و کشمکش نسلی را در لایه‎های بافت اثر ایجاد کرده است.در نهایت، پژوهش با ارائه الگویی دو  محوری (افقی/پود و عمودی/تار) برای تحلیل بافت در فیلم، چارچوبی عملیاتی در اختیار پژوهشگران قرار می‎دهد. نتایج پژوهش نشان می‎دهد که الگوی دونالدسون علیرغم کارایی تحلیلی بالا، از نظر دسته‎بندی عناصر دارای اشکالات نظری است و بسیاری از مولفه‎ها (مانند تکنیک و میزانسن) هم‎پوشانی مفهومی دارند؛ از این‎رو، پژوهش حاضر در الگوی پیشنهادی خود، اصلاحاتی را بر این دسته‎بندی اعمال کرده است تا چارچوبی منسجم‎تر و عملیاتی‎تر برای تحلیل سینمای ایران ارائه دهد.

کلیدواژه ها:

بافت ، ساختار سینمایی ، زیبایی شناسی فیلم ، فیلم مادر ، علی حاتمی