مطالعه ای تحلیلی–تطبیقی در باب بازنمایی عدالت خواهی اجتماعی در سینمای واقع گرای شوروی و موج نوی سینمای ایران

عدالت‎خواهی اجتماعی از مفاهیم بنیادین اندیشه اجتماعی و سیاسی است که در بسترهای تاریخی، ایدئولوژیک و فرهنگی متفاوت، تعاریف و صورت‎بندی‎های متنوعی یافته است. این مفهوم در حوزه هنر، به‎ویژه سینما، نه‎تنها در سطح مضمون روایی، بلکه از خلال فرم، زبان بصری و ساختارهای روایی بازنمایی می‎شود و به‎مثابه کنشی گفتمانی در تولید معنا و سامان‎دهی ادراک اجتماعی عمل می‎کند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی–تطبیقی، به بررسی نحوه بازنمایی عدالت‎خواهی اجتماعی در دو سنت سینمایی متمایز، یعنی سینمای واقع‎گرای شوروی و جریان موج نوی سینمای ایران می‎پردازد و می‎کوشد تفاوت‎ها و شباهت‎های این بازنمایی‎ها را در پیوند با زمینه‎های تاریخی و اجتماعی هر یک تبیین کند. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای تفسیری است و داده‎ها از طریق مطالعه اسنادی و تحلیل موردی فیلم‎های منتخب چاپایف و مادر از سینمای شوروی و ساز دهنی، تنگسیر، گوزن‎ها، طبیعت بی‎جان و کندو از موج نوی سینمای ایران گردآوری شده‎اند. تحلیل آثار بر اساس چارچوبی مفهومی انجام شده که شاخص‎هایی چون منشا بی‎عدالتی، فاعل عدالت‎خواه، نوع کنش عدالت‎طلبانه، نسبت فرد و ساختار قدرت، افق امکان تحقق عدالت و سرنوشت کنشگر را دربرمی‎گیرد. یافته‎های پژوهش نشان می‎دهد که در سینمای واقع‎گرای شوروی، عدالت‎خواهی اجتماعی عمدتا در قالب پروژه‎ای جمع‎محور، ساختاری و غایت‎مند بازنمایی می‎شود؛ به‎گونه‎ای که بی‎عدالتی به عنوان پدیده‎ای طبقاتی و تاریخی تعریف شده و رفع آن مستلزم کنش انقلابی، سازمان‎یافتگی جمعی و فداکاری فردی در افق تاریخ جمعی است. در این سنت سینمایی، فرد تنها در پیوند با اراده تاریخی طبقه و ساختار ایدئولوژیک حزب معنا می‎یابد و حتی مرگ کنشگران به‎مثابه لحظه‎ای سازنده در تداوم تحقق عدالت اجتماعی تفسیر می‎شود. در مقابل، جریان موج نوی سینمای ایران تصویری درون‎نگرانه و اغلب تعلیق‎شده از عدالت‎خواهی اجتماعی ارائه می‎دهد؛ به‎طوری‎که بی‎عدالتی نه در قالب دشمنی مشخص، بلکه در هیئت سازوکارهای روزمره، بی‎چهره و فرساینده قدرت و در مواردی نمادین بازنمایی می‎شود و کنش عدالت‎طلبانه غالبا صورتی فردی، شکننده یا تراژیک و در برخی موارد همراه با پیروزی موقت و نه با افقی از رستگاری می‎یابد. نتیجه پژوهش نشان می‎دهد که این تمایز بنیادین در بازنمایی عدالت‎خواهی اجتماعی، بازتاب دو تلقی متفاوت از نسبت فرد و جامعه، سوژه و قدرت و امکان کنش انسانی در تاریخ است و برساخت‎بودن مفهوم عدالت در سینما را در پیوند با زمینه‎های تاریخی، ایدئولوژیک و زیبایی‎شناختی هر دوره آشکار می‎سازد.

کلیدواژه ها:

واژگان کلیدی: سینمای ایران ، عدالت خواهی اجتماعی ، رئالیسم سوسیالیستی ، سینما شوروی ، موج نو ، کنش عدالت طلبانه