بررسی نسبت «هویت» و «دیگری» بر مبنای فلسفه اخلاق امانوئل لویناس در نمایشنامه‎های «چوب‎به‎دست‎های ورزیل» و «آی بی کلاه، آی باکلاه» ساعدی، «آموزگا

دهه ۱۳۴۰ خورشیدی یکی از مهم‎ترین دوره‎های تاریخ ایران به شمار می‎آید؛ مدرنیزاسیون شتابان، تمرکز قدرت سیاسی، تغییر الگوهای زیست اجتماعی، اصلاحات ارضی، مهاجرت گسترده از روستاها به شهرها، رشد حاشیه‎نشینی، گسترش رسانه‎های جمعی مدرن، توسعه آموزش مدرن و پیوند روزافزون با فرهنگ غرب، ناگهان ارزش‎ها، هنجارها و نظام‎های «هویت»۱ پیشین را دچار گسست، تردید و نسبت آن را در برابر «دیگری»۲های نوظهور به یکی از دغدغه‎های اصلی روشنفکران و هنرمندان بدل کرد. ادبیات نمایشی با ماهیت گفت‎وگومحور خود، بستر مناسب بازنمایی بحران‎های «هویت» در این دوره فراهم کرد. غلامحسین ساعدی و محسن یلفانی در نمایشنامه‎های خود به روشنی، بحران «هویت» انسان معاصر ایرانی را در قالب روابط فردی و جمعی به تصویر کشیده‎اند، مطالعات پیشین عمدتا بر ابعاد اجتماعی، سیاسی یا روان‎شناختی آثار این دو نویسنده تمرکز داشته‎اند و تاکنون مطالعه‎ای این آثار را با تمرکز بر نسبت «هویت» و «دیگری» به‎طور تطبیقی بررسی نکرده است. فلسفه امانوئل لویناس۳، با ارائه خوانش اخلاقی۴ نسبت «هویت» و «دیگری» می‎تواند بستر مناسب جهت بررسی بحران «هویت» را فراهم آورد. هدف اصلی پژوهش، بررسی نسبت «هویت» و «دیگری» در نمایشنامه‎های آی بی کلاه، آی با کلاه و چوب‎به‎دست‎های ورزیل غلامحسین ساعدی و آموزگاران و مرد متوسط محسن یلفانی، هدف فرعی، تبیین تفاوت رویکرد این دو نمایشنامه‎نویس در بازنمایی «هویت» است. روش انجام پژوهش، کیفی، از نوع تحلیل محتوا و تطبیقی بر اساس مطالعات کتابخانه‎ای است. چهار نمایشنامه آی بی کلاه، آی با‎کلاه و چوب به‎دست‎های ورزیل از غلامحسین ساعدی، آموزگاران و مرد متوسط از محسن یلفانی به صورت هدفمند انتخاب و بررسی شدند. پرسش اصلی پژوهش، نسبت «هویت» و «دیگری» در آثار ساعدی و یلفانی چگونه بازنمایی شده است؟ پرسش فرعی، بازنمایی این نسبت میان دو نویسنده چه تفاوتی دارد؟ یافته‎ها نشان داد، در آثار ساعدی، هویت در فضایی آکنده از هراس، سوءظن و فروپاشی ارتباط با دیگری شکل می‎گیرد و شخصیت‎ها به‎تدریج توان مواجهه انسانی با دیگری را از دست می‎دهند. در مقابل، در آثار یلفانی هویت از خلال پرسشگری، مقاومت و حفظ امکان گفت‎وگو با دیگری بازتولید می‎شود، حتی در شرایط سرکوب نیز امکان بازتعریف آن باقی می‎ماند. بر این اساس، ساعدی تصویری از هویت گسسته و بحران‎زده ارائه می‎دهد، در حالی که یلفانی هویت را امری پویا و وابسته به استمرار رابطه با دیگری ترسیم می‎کند. درنهایت، مداقه در چهار نمایشنامه غلامحسین ساعدی و محسن یلفانی، انسداد گفت‎وگو و فروپاشی رابطه اخلاقی با «دیگری» را به عنوان پیامد بحران «هویت» در دهه ۱۳۴۰ عیان می‎سازد.

کلیدواژه ها:

هویت ، دیگری ، زبان ، امانوئل لویناس ، غلامحسین ساعدی ، محسن یلفانی