بازنمایی دو الگوی تقابلی و تعاملی سیاست خارجی ایران بر مبنای تمایز جوامع روح بنیان و اشتهابنیان: تحلیل مقایسه ای دوره های مصدق و روحانی

این مقاله با تکیه بر تمایز مفهومی میان «جامعه روح بنیان» و «جامعه اشتهابنیان»، به تحلیل تطبیقی سیاست خارجی ایران در دو مقطع تاریخی دولت دکتر محمد مصدق و دولت دکتر حسن روحانی می پردازد. چارچوب نظری پژوهش بر انسان شناسی افلاطونی و بازخوانی معاصر مفهوم «تیموس» در اندیشه هگل و فوکویاما استوار است. بر این اساس، هرگاه عقل در خدمت «روح» قرار گیرد، الگوی رفتاری عزت طلب، استقلال خواه و مبتنی بر شناسایی شکل می گیرد؛ و هرگاه عقل در خدمت «اشتها» باشد، سیاست ورزی معطوف به منافع مادی، رفاه و محاسبه اقتصادی غلبه می یابد. پرسش اصلی مقاله آن است که چرا مصدق سیاست تقابل با قدرت های خارجی را برگزید، در حالی که روحانی راهبرد تعامل و همکاری را دنبال کرد؟ فرضیه پژوهش این است که غلبه مولفه های روح بنیان در دوره مصدق و اشتهابنیان در دوره روحانی، به تکوین دو الگوی متفاوت در سیاست خارجی انجامیده است. یافته ها نشان می دهد در نهضت ملی شدن صنعت نفت، کرامت ملی و استقلال سیاسی بر ملاحظات اقتصادی تقدم یافت و سیاست خارجی ماهیتی تقابلی پیدا کرد. در مقابل، در دوره روحانی، حل بحران هسته ای و رفع تحریم ها به منظور جذب سرمایه خارجی و بهبود معیشت عمومی در اولویت قرار گرفت و سیاست خارجی به ابزاری برای توسعه اقتصادی بدل شد. مقاله با روش توصیف تحلیلی و با بهره گیری از منابع تاریخی و اسنادی نتیجه می گیرد که تفاوت این دو الگو، ریشه در برداشت متفاوت از انسان، منافع ملی و نسبت عزت و رفاه دارد. در عین حال، تجربه هر دو دوره نشان می دهد فقدان توازن پایدار میان روح و اشتها می تواند به بروز چالش های ساختاری در سیاست خارجی بینجامد.

کلیدواژه ها:

سیاست خارجی ایران ، انسان شناسی ، تیموس ، جامعه روح بنیان ، جامعه اشتهابنیان ، محمد مصدق ، حسن روحانی