واکاوی مبانی فلسفی دعا در شعر فارسی (با محوریت مبانی حکمت متعالیه)

دعا که گفتگوی انسان با خداست، هر چند در فهم عموم دین باوران یک گفتگوی ساده تلقی می شود، اما مبتنی بر مبانی خداشناسی، هستی شناسی و انسان شناسی عمیقی است؛ این مبانی نه تنها در آثار حکمی و فلسفی، بلکه در شعر شاعران نیز نمود و ظهور یافته است. پژوهش حاضر (به عنوان جستاری بینارشته ای میان «فلسفه اسلامی» و «ادبیات فارسی») با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد فلسفی به واکاوی مبانی ملاصدرا در مسئله «دعا» و پیوند این مبانی با اشعار شاعران فارسی زبان می پردازد. در این پژوهش با بهره گیری از مبانی هستی شناسی و انسان شناسی ملاصدرا، منظومه فلسفی جامعی درباره مسئله «دعا» بیان شده و حاصل این مداقه، حکمی در اشعار فارسی بازتاب یافته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که رهاورد مبانی حکمت متعالیه در مسئله دعا، ده مبنای حکمی است که این مبانی با محتوای اشعار شاعران فارسی هم پوشانی و هم نوایی فراوانی دارد؛ مبانی یادشده عبارتند از: «موثر بودن دعا به عنوان یکی از اسباب نظام هستی، ضرورت تکمیل شرایط و رفع موانع در استجابت دعا، عدم استقلال دعا در تاثیرگذاری، دعا به مثابه جلوه ای از توفیق الهی، مطلوبیت ذاتی دعا، فطری بودن دعا، توافق قضا و دعا، ذومراتب بودن دعا، نقش حکمت الهی در استجابت دعا، و دعای تکوینی همه موجودات». در نهایت، پس از اثبات هم نوایی و پیوند ژرف میان سه ضلع «دعا»، «مبانی فلسفی» و «اشعار شاعران» این نتیجه حاصل می شود که «معارف حکمت متعالیه» و «اشعار شاعران مسلمان»، از آبشخور واحدی سرچشمه گرفته اند که همان جوهره ی حکمت مخزون در آموزه های وحیانی می باشد.

کلیدواژه ها:

دعا ، شعر فارسی ، فلسفه اسلامی ، ملاصدرا ، حکمت متعالیه