ساختارهای گفتمانی در منتخبی از ادعیه قرآنی(مطالعه ای بر اساس رویکرد گفتمان انتقادی هاج و کرس)

ادعیه قرآنی به عنوان بخشی از گفتمان وحیانی، افزون بر کارکرد عبادی و نیایشی، حامل لایه هایی از معناهای ایدئولوژیک و روابط قدرت هستند که در قالب ساختارهای زبانی و گفتمانی بازنمایی می شوند. از این منظر، زبان دعا صرفا بیان درخواست و نیایش نیست، بلکه عرصه ای برای بازنمایی نوعی نظم معنایی و رابطه قدرت میان خداوند و انسان به شمار می آید که نه تنها در ساحت نیایش، بلکه در اقتدار مطلقه الهی در امداد بشری تجلی یافته است. پژوهش حاضر با تکیه بر رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی هاج و کرس، به بررسی چگونگی بازنمایی قدرت در ادعیه قرآنی می پردازد. چارچوب نظری این پژوهش بر چهار مولفه اصلی این نظریه، یعنی نام دهی، اسم سازی، ساخت های معلوم و مجهول و جملات کنشی و اسنادی استوار است. روش تحقیق توصیفی تحلیلی است و داده های پژوهش شامل گزیده ای از ادعیه قرآنی است که با تمرکز بر سطوح واژگانی و نحوی مورد تحلیل قرار گرفته اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که راهبردهای نام دهی، به ویژه در کاربرد اسمای حسنای الهی و اوصاف کمالی، نقش مهمی در برجسته سازی اقتدار مطلق خداوند و تثبیت جایگاه عبودیت انسان ایفا می کنند. همچنین اسم سازی با تبدیل فرایندهای کنشی به مفاهیم انتزاعی، به طبیعی سازی و تثبیت نظم معنایی توحیدی کمک می کند. از سوی دیگر، غلبه ساخت های معلوم در نسبت دادن افعال به خداوند، عاملیت و کنش مندی الهی را برجسته می سازد؛ در حالی که کاربرد ساخت های مجهول در برخی موارد به پس زمینه رانی عامل انسانی و تمرکز بر نتیجه یا فعل الهی در ادعیه می انجامد. افزون براین، تحلیل جملات کنشی و اسنادی نشان می دهد که جملات کنشی با تاکید بر افعال الهی، قدرت فعال خداوند را بازنمایی می کنند و جملات اسنادی نیز با نسبت دادن صفات کمال به ذات الهی، به تثبیت و مشروعیت بخشی ایدئولوژیک این قدرت می پردازند. در مجموع، ساختارهای زبانی در ادعیه قرآنی، گفتمانی منسجم را شکل می دهند که در آن رابطه قدرت میان خداوند و انسان، به صورت نظام مند طبیعی و مشروع بازنمایی می شود.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، ادعیه قرآنی ، گفتمان انتقادی ، نظریه هاج و کرس ، بازنمایی قدرت ، ایدئولوژی