نقش ادبیات در نهادینه سازی مفاهیم حقوق عمومی در عصر مشروطه: از اندیشه قانون تا حاکمیت ملی

انقلاب مشروطه ایران (۱۲۸۵ش/۱۳۲۴ق) زمینه تحولی بنیادین را در حوزه سیاست، ساختار اجتماعی و فرهنگی کشور فراهم آورد و مسیر گذار از سلطنت مطلقه به حاکمیتی ملی و قانون مدار را هموار ساخت. این دگرگونی، نیازمند بستر فرهنگی مناسبی برای تثبیت مفاهیم نوین سیاسی و حقوقی بود؛ ادبیات و به ویژه شعر فارسی سهم درخور اعتنایی در تثبیت این مفاهیم در سپهر جامعه و اندیشه سیاسی معاصر برعهده داشت. در این دوره، ادبیات فارسی به ابزاری مهم در فرآیند نهادینه سازی حقوق عمومی تبدیل شد. این پژوهش به شیوه توصیفی- تحلیلی و با هدف تبیین نقش فعال ادبیات مشروطه در انتقال و درونی سازی مفاهیم حقوق عمومی همچون قانون گرایی و حاکمیت ملی سامان یافته است. پرسش محوری پژوهش آن است که ادبیات مشروطه چگونه در فرایند نهادینه سازی مفاهیم حقوق عمومی، به ویژه اندیشه قانون و حاکمیت ملی، نقش ایفا کرده است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که ادبیات این عصر، با فاصله گرفتن از زبان پیچیده ادوار قبل، بهره گیری از زبان ساده و اجتناب از کاربرد بی رویه آرایه های ادبی، در خدمت سودمندی محتوا قرار گرفت. این رویکرد، با مخاطب قرار دادن عموم مردم، موفق به انتقال مفاهیم بنیادین حقوقی به میان اقشار گوناگون جامعه شد. بدین ترتیب ادبیات مشروطه، به عنوان بازوی فرهنگی مشروطه خواهی، مفاهیم نوینی چون حاکمیت ملی، اراده عمومی و قانون اساسی را همه فهم ساخت و از سطح نخبگان به توده مردم منتقل نمود. ادبیات با دوام بخشیدن به گفتمان حقوق عمومی، زمینه را برای جایگزینی اراده حاکم با اراده مردم، استقرار قانون و تثبیت حاکمیت ملت به عنوان سرچشمه مشروعیت، فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

ادبیات مشروطه ، حقوق عمومی ، قانون گرایی ، حاکمیت ملی ، نهادینه سازی